Franciszka Themerson: "Linie życia" - wystawa w Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia

12 lipca 2019 r. w Centrum Sztuki Współczesnej "Łaźnia" w Gdańsku otwarto niezwykłą wystawę prac Franciszki Themerson - rysowniczki, malarki, scenografki i realizatorki filmowej. Ekspozycję będącą prezentacją twórczości malarskiej i rysunkowej Franciszki Themerson z lat 50. i 60. można oglądać do 13 października br.

Franciszka Themerson przy pracy, fot. materiały prasowe CSW Łaźnia

Wystawa jest prezentacją twórczości malarskiej i rysunkowej Franciszki Themerson z lat 50. i 60., okresu niezmiernie istotnego w jej biografii artystycznej. To właśnie wtedy krystalizowała się formuła jej malarstwa jako „obrazów bi-abstrakcyjnych”, łączących ze sobą figurację z badaniem przestrzeni optycznej obrazu. Główna część wystawy obejmować będzie kompozycje olejne artystki, których narracje wyprowadzone są z gęstej, zazwyczaj białej faktury za pomocą dynamicznych przebiegów linii. W obrazach tych sceny z udziałem postaci ludzkich zanurzone są w wieloznacznej i wielorodnej przestrzeni. Część główna uzupełniona będzie prezentacją wyboru prac na papierze Themerson, zarówno rysunków abstrakcyjnych z cyklu Calligrammes [Kaligramy], badających energetyczne własności linii i koloru, jak rysunków z cyklu Traces of Living [Ślady życia], wiążących ze sobą element anegdoty.

Franciszka Themerson, Sfinx,  fot. materiały prasowe CSW Łaźnia

Cechą wyróżniającą kompozycje malarskie i rysunkowe Franciszki Themerson jest ich wymiar czasowy wynikający ze spontanicznego przebiegu linii. Prace te odsłaniają stopniowo swoje narracje, czyniąc odbiorcę świadkiem procesu stawania się obrazu, który wiąże ze sobą zmienność punktów widzenia i układów odniesienia. Obrazy Themerson ukazują sceny kształtujące się w przebiegu linii; artystka określiła przedmiot swojej twórczości w sposób maksymalistyczny jako –

"wszystkie siły wzrastania i rozwoju, procesy biologiczne i prawa matematyczne, wszystko, czego nauczyliśmy się o tym, w jaki sposób zbudowany jest świat, wszystkie sposoby niszczenia i rozkładu. Cała ta fantastyczna konstrukcja, pośród której krzątamy się, wypełnieni obawami, przyjemnościami, niepokojami i przemocą, radościami i tragediami, głupstwami i złościami".


WERNISAŻ: PIĄTEK, 12 LIPCA O 18.00
KURATOR: PAWEŁ POLIT

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Kolekcje: Themerson Estate, Muzeum Sztuki w Łodzi, Towarzystwo Przyjaciół Archiwum Emigracji, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, Muzeum Narodowe w Gdańsku

Wystawa zorganizowana została we współpracy z Muzeum Sztuki w Łodzi.

Franciszka Themerson, fot. dzięki uprzejmości Muzeum Sztuki w Łodzi

Franciszka Themerson (1907 – 1988) – malarka, autorka rysunków i projektów scenograficznych, współautorka – wraz z mężem Stefanem – filmów eksperymentalnych i książek. Razem założyli i prowadzili w Londynie, w latach 1948-1979, wydawnictwo Gaberbocchus Press. Dojrzałą formułę swojej twórczości malarskiej Franciszka Themerson wypracowała po wojnie, oferując w swoich obrazach i rysunkach mnogość przedstawień groteskowych zdarzeń z udziałem karykaturalnych postaci. Przedstawienia te piętnują negatywne aspekty dwudziestowiecznej historii; nie bez powodu Nick Wadley, historyk sztuki i badacz twórczości Franciszki Themerson, określił jej prace mianem współczesnego moralitetu. Prezentowana m.in. na wystawie retrospektywnej w Whitechapel Art Gallery w Londynie w 1975 roku, twórczość malarska Franciszki Themerson jest znana w Polsce z wystaw indywidualnych w Galerii Zachęta w Warszawie (1964), w Galerii Kordegarda w Warszawie (1998), oraz z wystaw Franciszki i Stefana Themersonów w Muzeum Sztuki w Łodzi (1982, 2013).

informacja prasowa

„Themerson & Themerson”. Wiktorii Szymańskiej „chodzenie do tyłu” za Themersonami

Podczas X Międzynarodowego Festiwalu Filmowego „Era Nowe Horyzonty” miała miejsce prapremiera filmu dokumentalnego Wiktorii Szymańskiej: „Themerson & Themerson”. Jego bohaterami są Stefania i Stefan Themersonowie, polscy artyści awangardowi, którzy przed II wojną wyjechali do Paryża i nigdy już do Polski nie wrócili.

Themersonowie

Film opowiada o nich w sposób szczególny, daleki od schematów typowego dokumentu. Będąc rzetelnym przeglądem zachowanych po Themersonach archiwów, pozostaje jednak prawdziwie autorską, osobistą opowieścią o dwojgu niezwykłych ludziach i bezkompromisowych artystach.

On pisał, ona malowała. On był filozofem, ona marzycielką. On stawiał pytania, 

ona była odpowiedzią

Takim pięknym, poetyckim językiem, który współtworzy szczególny klimat filmu,  opowiada o swoich bohaterach Szymańska. Jej narracja towarzyszy obrazom własnym, jak też fragmentom filmów Themersonów oraz wywiadom z nimi i ich przyjaciółmi.  Staje się oryginalnym zaproszeniem do świata, w który widz wchodzi z ochotą, poddając się jego klimatowi bez reszty. 

Odtwarzam wizję świata Themersonów, a to wymaga dużej pracy – powiada w jednym z wywiadów reżyserka. Zrobić film o takich ludziach, o tak wspaniałej sztuce, to wielkie wyzwanie.

Themersonowie w Paryżu, 1938 r.

Themersonowie poznali się pod koniec lat 20. minionego stulecia i w 1931 roku wzięli ślub. Stefan Themerson był człowiekiem, by tak rzec, renesansowym: studiował fizykę i architekturę, będąc zarazem filozofem, prozaikiem, fotografem, twórcą filmów awangardowych. Całe życie eksperymentował ze słowem i obrazem. 

Franciszka z domu Weinles (z artystycznej rodziny – ojciec malarz, matka pianistka) była przede wszystkim malarką, ale też ilustratorką książek męża i nie tylko jego.  Trzeba by jednak podkreślić, że nie były to tradycyjne ilustracje, ale efekt poszukiwań form niezwykłych, np. różnych czcionek i ich kolorów. Franciszka dbała też o stronę artystyczną wydawnictwa rodzinnego Gaberbocchus Press, w którym w ciągu 31 lat ukazało się 60 tytułów, m.in. pierwsze tłumaczenie „Ubu króla” Alfreda Jarry, poemat „Europa” polskiego futurysty Anatola Sterna, rozważania filozoficzne Bertranda Russela, a także „Poezja semantyczna” Stefana Themersona i dwie książki z rysunkami Franciszki. Poza tym Franciszka Themerson projektowała kostiumy i scenografię teatralną, np. do „Króla Ubu”.

Król Ubu, kostiumy i scenografia wg projektu Stefanii Themerson

Przygoda człowieka awangardowego

W latach 30. ubiegłego wieku Themersonowie stworzyli w domowych warunkach filmy, które do dziś uchodzą za niezwykle oryginalne i awangardowe. Jednym z nich jest „Przygoda człowieka poczciwego” (1937), z muzyką Stefana Kisielewskiego, „humoreska irracjonalna według własnego scenariusza”, która opowiada, jak to pewien urzędnik usłyszał przez telefon, że „nie będzie dziury w niebie, jeżeli pójdzie tyłem". I bohater idzie tyłem (a nawet unosi się w powietrzu), choć przez to wyłamuje się ze schematu „maszerowania do przodu”, co zostaje przez tłum kategorycznie potępione. 

Groteska nie tylko obrazuje sytuację człowieka idącego „pod prąd” – a takimi byli bez wątpienia ci artyści – pojawia się w niej także dobrze znanej nam ze studenckiej etiudy Romana Polańskiego motyw „dwóch ludzi z szafą”.  Otóż Stefan Themerson zachował właściwy mu stoicki dystans, kiedy dowiedział się, że jego pomysł wykorzystał ktoś inny. Powiedział: „W Polsce tak już jest, że co 20 – 30 lat dwóch ludzi niesie szafę”… 

Wpisując się w ten polski scenariusz, Szymańska dowcipnie kontynuuje wątek – w jej filmie dwóch mężczyzn również dźwiga szafę z lustrem. Okazuje się, że wszyscy  karmimy się wyobraźnią Themersonów, czasami nawet nie zdając sobie z tego sprawy. Wiktoria Szymańska w swoim filmie o Themersonach czyni to jednak świadomie, jak dojrzały artysta kina.

„Themerson & Themerson”, czyli historia pewnej miłości

Ale film o Themersonach nie byłby tak poruszający, gdyby nie dotykał spraw najbardziej ludzkich, które są doświadczeniem każdego z nas.  Jest to w gruncie rzeczy historia miłości, nie tylko tych dwojga ludzi do siebie, ale także  opowieść o jej promieniowaniu na innych. 

Poza okresem II wojny, kiedy to małżonkowie zostali rozdzieleni (ale i wówczas nie przestali o sobie myśleć, o czym świadczą listy i rysunkowy pamiętnik Franciszki), stanowili oni nierozłączną parę ludzi, którzy doskonale się uzupełniali, rozumieli, którzy ze sobą znakomicie i twórczo współpracowali. Szymańska zarejestrowała także wypowiedzi osób, które były z Themersonami zżyte, począwszy od ich krewnej i wychowanicy Jasi Reichardt, znanej brytyjskiej redaktor, kurator i krytyka sztuki (oboje Themersonowie byli polskimi Żydami i stracili w Holokauście całą rodzinę), a skończywszy na młodziutkiej wówczas Małgorzacie Sady, która kontynuuje obecnie prowadzenie założonego przez Themersonów wydawnictwa Gaberbocchus. 

Każda osoba odbija coś, co wyniosła dla siebie z relacji z Themersonami – powie autorka filmu na spotkaniu z publicznością podczas Festiwalu Era Nowe Horyzonty. Ta wybitna para w niezwykły sposób wpłynęła na  życie ludzi, których pokazałam w swoim filmie, na ich światopogląd.

Themerson & Themerson

Wiktorii Szymańskiej „chodzenie do tyłu” za Themersonami

Wpływ Themersonów – ich sztuki i życia - widoczny jest także w filmie Wiktorii Szymańskiej. Jest on zapisem pewnej fascynacji. To bez wątpienia dar, bo nie każdy dokumentalista, a także nie każdy człowiek ma to szczęście, żeby w swoim życiu natknąć się na tak niezwykłych ludzi, na ich ślady, dzieła, pamięć o nich…  Szymańska ze swoją wrażliwością i talentem próbuje o tej fascynacji nam opowiedzieć, a co więcej – czego doświadczyliśmy podczas projekcji – wpłynąć na naszą wrażliwość i emocje. 

Z inspiracji sztuką Themersonów rodzi się także forma filmu: wykorzystanie rozmaitych formatów, tak charakterystyczne dla ich twórczości. Szymańska postępuje jak jej mistrzowie – ożywia fotografie i rysunki, zmieniając je w ruchome obrazy, tworzy własną opowieść „o ludziach z szafą”, a także różne abstrakcyjne kompozycje, zmiękcza obrazy, nasyca je piękną nastrojową muzyką.  I przede wszystkim mówi o swoich bohaterach ciepło, niekiedy dowcipnie, przy czym jest to właściwy dla nich rodzaj humoru. Już na początku dowiadujemy się, że Stefan Themerson pewnego dnia stracił pamięć, ale w jego przypadku nie był to w dramat, ponieważ całe swoje życie chodził do tyłu….

Wiktorii Szymańskiej należy pogratulować wspaniałego debiutu, którym tak pięknie przypomniała światu dwoje wspaniałych ludzi i artystów, a także życzyć, aby nigdy nie uległa pokusie pójścia za wszystkimi „do przodu”. Chodzenie do tyłu, we dwójkę, a także z szafą bywa o wiele ciekawsze i bardziej owocne.

ocena 9/10

Artykuł ukazał się w miesięczniku "KINO" 2010/11 pod tytułem "Bezkompromisowi".

Wystawa dla Ciebie: Franciszka Themerson "A person I know" w Muzeum Współczesnym Wrocław

Wystawa dla Ciebie w Muzeum Współczesnym Wrocław to nowe miejsce bliskiego kontaktu ze sztuką. Każda z pięciu ekspozycji, które zaplanowano w najbliższych miesiącach, pozwoli na spotkanie z innym dziełem sztuki. Cykl rozpocznie prezentacja obrazu  "A person I know" Franciszki Themerson z 1972 roku.

Franciszka Themerson, A person I know, 1972, kolekcja MWW

W kameralnej przestrzeni na 5. piętrze muzeum przez kilka najbliższych miesięcy będą prezentowane mikroekspozycje, składające się z wybranych, pojedynczych dzieł z międzynarodowej kolekcji sztuki współczesnej Muzeum Współczesnego Wrocław oraz z kolekcji Dolnośląskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych.

– Dając możliwość przebywania sam na sam z jednym dziełem sztuki, kreujemy sytuację prywatnego doświadczenia i zabawy sztuką dla każdego, niezależnie od wieku, poziomu wiedzy czy nastroju – mówi Anna Krukowska z MWW, współautorka projektu (wraz z Małgorzatą Rzerzychą-Myśliwy). – Na Wystawie dla Ciebie zwiedzający ma możliwość wyboru: może skorzystać z ulotki i dowiedzieć się więcej o pracy, może pozostawić po sobie ślad w postaci własnej twórczości, może spędzić czas na rozmowie lub po prostu wpatrywaniu się w pracę. Tu nie trzeba się śpieszyć, przed nami tylko jedno dzieło!

Franciszka Themerson, fot. dzięki uprzejmości Muzeum Sztuki w Łodzi

Cykl rozpocznie prezentacja obrazu A person I know Franciszki Themerson z 1972 roku. Franciszka Themerson żyła w latach 1907–1988. Tworzyła zarówno ilustracje, obrazy, jak i filmy. Przez lata pracowała w duecie z mężem Stefanem. Wspólnie tworzyli filmy, a później założyli pierwsze awangardowe wydawnictwo. Większość życia spędzili w Wielkiej Brytanii.

Obraz A person I know (w wolnym tłumaczeniu oznaczający Osoba, którą znam) tworzą kręte i nakładające się na siebie linie. Czy widać w nich kształty twarzy? Co wyrażają? Franciszka była znana z tego, że za pomocą jednej linii potrafiła zilustrować ludzkie relacje i uczucia. Charakterystyczny, skrótowy styl jej rysunków odnajdujemy także w pracach malarskich.

Jakie emocje budzi obraz A person I know? Można przekonać się od 5 maja, odwiedzając MWW. Pierwsza Wystawa dla Ciebie zostanie udostępniona zwiedzającym od godz. 12.00. Również tego dnia o godz. 18.00 podczas spotkania zamiast oprowadzania z Anną Krukowska, współautorką projektu, sprawdzimy, jakie emocje, skojarzenia i pytania wywołuje w nas obraz, a także pobawimy się jego formą.

Wystawa dla Ciebie, materiały prasowe MWWr

W kolejnych miesiącach zaplanowano następujące Wystawy dla Ciebie: Joanna Pawlik, Piosenka (czerwiec–lipiec); Zofia Kulik, Ambasadorowie przeszłości (sierpień–wrzesień); Kama Sokolnicka, Relations/ Microstatics (wrzesień–październik). Finałem projektu będzie przygotowana pod koniec roku wystawa publiczności. Osoby chętne do jej współtworzenia mogą się zgłaszać, pisząc maila na adres a.krukowska@muzeumwspolczesne.pl.

informacja prasowa