Klementyna Suchanow, Gombrowicz. Ja, geniusz, Wydawnictwo Czarne
Tytuł
biografii autora „Trans-Atlantyku”: „Gombrowicz. Ja, geniusz” odsyła nas w
jakimś sensie do powyższego cytatu, a także samej postawy Gombrowicza, który
miał świadomość własnej wartości, a zarazem autoironiczny dystans do siebie. Pomimo
takiego tytułu w żadnym miejscu autorka biografii, Klementyna Suchanow, nie
wmawia nam, że Gombrowicz wielkim pisarzem był. O nie – to rzetelnie napisana i
mocno osadzona w licznych źródłach próba syntetycznej, całościowej opowieści o
pisarzu, który na dobrą sprawę istniał dotąd w tylko w opowieści
własnej (Dzienniki, Kronos,
korespondencja), a także we fragmentarycznych narracjach innych osób.
Gombrowicz
dla wtajemniczonych
Na wstępie wyznam, że z biografią Gombrowicza
mierzyłam się ponad dwa miesiące, co mi się zdarza niezwykle rzadko. Tym razem chorowałam,
wyjeżdżałam, ale do lektury ciągle powracałam, coraz bardziej się w niej rozsmakowując.
Ostatecznie przeczytałam ją równie cierpliwie, jak cierpliwa okazała się jej
autorka, która poświęciła pisarzowi kilka lat życia.
Czytałam raczej „z obowiązku”, niż z potrzeby serca.
Czytałam, bo moja przygoda z Gombrowiczem zaczęła się dawno temu - 1975 roku, kiedy to –
będąc na studiach polonistycznych – zdecydowałam się napisać o nim pracę
magisterską. Z dwóch powodów: byłam świeżo po lekturze „Ferdydurke” i uwiodła
mnie jej narracja oraz odmienne widzenie świata, jakoś rymujące się z moim. W
tamtym czasie znajdujący się w bibliotece instytutowej jedyny egzemplarz książki
krążył wśród polonistów jak wirus i otrzymywało się go na jedną noc. A potem
było się „wtajemniczonym”J
Po wtóre, niezmiernie pociągał mnie fakt, że będę
mogła przeczytać wszystkie utwory pisarza, wydane przez Kulturę Paryską, na
które wówczas był cenzorski zapis. Uzbrojona w pozwolenie od dyrektora
Biblioteki Ossolineum, mogłam dotykać owocu zakazanego, a nawet go smakować
do woli. Co więcej, pisząc o dramatach autora „Ślubu”, miałam szczęście oglądać
wybitne inscenizacje, jak choćby „Operetkę” Kazimierza Dejmka, z Markiem
Barbasiewiczem w roli Mistrza Fiora czy „Ślub” w reżyserii Jerzego
Grzegorzewskiego, z Bogdanem Kocą jako
Henrykiem. A nieco później także wizjonerską inscenizację Jerzego Jarockiego, z J. Radziwiłowiczem
– żeby wspomnieć tylko te przedstawienia Było ich zresztą dużo więcej! Tak
znakomitych adaptacji scenicznych Gombrowicza nie widziałam już nigdy potem.
Już
nie zachwyca
Od wielu lat nie sięgam po Gombrowicza – już mnie
nie zachwyca. Nie mogłam jednak przejść obojętnie wobec faktu, że po tylu
latach powstała wreszcie wyczerpująca biografia „mojego” niegdyś pisarza.
Sięgałam po nią nieufnie i z pewnymi oporami, zżymałam się w trakcie lektury,
że autorka zapuszcza się w takie rejony życia artysty, o których nie chciałabym
wiedzieć. Dotyczyło to w szczególności argentyńskiej części jego biografii.
„Mój” Gombrowicz uganiający się za młodymi chłopakami, kupujący ich „miłość”, a
także prostytuujący się w publicznych toaletach – to przekraczało granice
dobrego smaku… Może lepiej by było pozostawić trochę tajemnicy, szczególnie, że
nie miało to jakiegoś szczególnego przełożenia na twórczość, nawet jeśli weźmiemy
pod uwagę postać Gonzala, opisanego przez Gombrowicza z właściwym sobie
groteskowym humorem…
Po lekturze biografii bliżej mi do Herberta, który
uważał Gombrowicza za człowieka destrukcyjnego i unikał wręcz kontaktu z nim. Przyznać
jednak muszę, że Suchanow pokazała mi także bardziej ludzkie oblicze pisarza
borykającego się z rozmaitymi problemami.
Witold Gombrowicz, Vence, 1965, fot. Bohdan Paczowski
Lepszy
Gombrowicz
Dostrzegam w biograficznym kompendium Klementyny
Suchanow wiele zalet. Sporo miejsca poświęca historii obu rodów: Kotkowskich i
Gombrowiczów, co pozwala zobaczyć biografię pisarza z znacznie szerszym
kontekście, lepiej zrozumieć jego świat i tym samym jego samego.
Podoba mi się także dystans, który autorka biografii
zachowuje w stosunku do swego bohatera, nie dając mu się „uwieść” ani
zmanipulować. Przywraca godność matce Gombrowicza, ukazując ją zupełnie inaczej
niż syn – jako osobę o otwartym umyśle, oczytaną, a nawet mającą pisarski
talent. W tamtych czasach, kiedy kobiety nie miały żadnych praw, nawet do
wniesionego przez siebie posagu, ona śmiało opowiadała się za prawami kobiet. O
tym, że była przez męża niekochana i źle traktowana, świadczy również stosunek
do niej własnych synów, zabawiających się jej kosztem. Znosiła to z godnością,
choć musiało jej być nielekko.
Dzięki biografii poznałam także „lepszą część”
Gombrowicza, jakim jest jego zdolność do ciepłej, serdecznej relacji, choć całe
życie oficjalnie wypowiadał się na temat swojej w tym względzie „ułomności”
Tymczasem autorka rozwija i dokumentuje wątek przyjaźni z Brunonem Schulzem,
który – jak nikt inny – wierzył w jego talent i bardzo wspierał podczas pisania
„Ferdydurke”. Autor „Sklepów cynamonowych” był bodaj jedynym człowiekiem,
którego Gombrowicz darzył taką bezprecedensową sympatią i przyjaźnią. Co
prawda, Suchanow dodaje, że wynikało to stąd, iż Schulz był typem
masochistycznym, który wolał uwielbiać niż być uwielbianym, ale nie zmienia to
faktu, że dla Gombrowicza pozostał na zawsze „kochanym Bruno”.
Niewątpliwą zaletą biografii jest także rzetelna
analiza kolejno powstających utworów Gombrowicza. Jesteśmy nie tylko
„świadkami” ich powstawania, ale również dowiadujemy się o okolicznościach
towarzyszących ich pisaniu. A wreszcie, czytelnicy, którzy ich nie znają lub
nie pamiętają, mogą zgłębić ich treść. Dzieło ukazywane jest zawsze w solidnie
opracowanym kontekście biograficznym.
Gombrowicz
z humorem
Nie można też odmówić autorce biografii poczucia
humoru, z którym opisuje różne wydarzenia z życia swego bohatera. Dobrym tego
przykładem są niekonwencjonalne oświadczyny skierowane do Zofii Chądzyńskiej,
której Gombrowicz składa propozycję w sposób przekomicznie zawoalowany, dając
jej do zrozumienia, że gdyby lepiej gotowała, to… mógłby z nią zamieszkać, a
wówczas będzie miała okazję do częstego i regularnego zajmowania się nim, ale –
naturalnie – bez seksu. Na uwagę Chądzyńskiej, że jest to dla niej sprawa
pierwszorzędna – Gombrowicz z tą samą powagą odpowiada, że będzie się musiała
obejść smakiem i że kontakty intelektualne również nie wchodzą w grę.
Przy tym,
będąc generalnie mizoginem, potrafił jednak przyjaźnić się z kobietami, np. z
Litką de Barcza, z którą świetnie się rozumieli i której oświadczył korespondencyjnie, że powinien był się z nią ożenić, bo nigdy nie spotkał
takiej kobiety jak ona… W końcu decyduje się na związek z dużo od siebie
młodszą Ritą, w której nie jest wprawdzie zakochany, ale jako dojrzały człowiek
uważa, że bycie z kimś dzień po dniu jest najlepszym sprawdzianem relacji
międzyludzkiej. Z pewnością samotnikowi po 60. nie było z tym łatwo.
Lektura dwóch solennych tomów biografii Gombrowicza
jest z pewnością wydarzeniem. I wyzwaniem. Warto je podjąć.
|
