Zbiory Muzeum wzbogaciły się o wyjątkowe dzieło: „Portret sześcioletniej Bożeny Steinborn” autorstwa Stanisława Ignacego Witkiewicza – Witkacego, jednej z najbardziej wyrazistych i niepokornych osobowości polskiej kultury XX wieku. Przedstawia on dziewczynkę, która w przyszłości należeć będzie do grona osób trwale wpisanych w historię Muzeum Narodowego we Wrocławiu oraz polskiego muzealnictwa.
 |
| Stanisław Ignacy Witkiewicz, Portret sześcioletniej Bożeny Steinborn, fot. Arkadiusz Podstawka |
Wizerunek powstał w ramach działalności „Firmy Portretowej S.I. Witkiewicz” w jej warszawskiej siedzibie (ul. Bracka 23, m. 42) jako element rodzinnego zamówienia, realizowanego w 1936 roku, obejmującego portrety rodziców oraz dwóch córek warszawskich Steinbornów. Część tych prac była w 1990 roku prezentowana w warszawskim Muzeum Narodowym i w katalogu wystawy opracowanym przez Irenę Jakimowicz, gdzie znalazły się oba portrety dziewczynek oraz dwa wizerunki ojca – Adama Steinborna.
Sygnatura na portrecie Bożenki pozwala określić wiek modelki: w czasie pozowania miała ona dokładnie pięć i pół lat. W ikonografii portretu uwagę zwracają przedmioty na stoliku przed dzieckiem: przybory do pisania (kałamarz, pióro), otwarta książka oraz owoce, najpewniej śliwki. Motyw piśmienny należy do nadzwyczaj rzadko spotykanych w dziecięcych portretach Witkacego. Po latach bohaterka wizerunku przyznawała, że w tym wieku nie potrafiła pisać. Z dzisiejszej niemal stuletniej perspektywy element ten można jednak odczytywać jako niemal proroczy symbol przyszłej drogi życiowej, związanej z pracą naukową.
Portret stworzony jest w technice mieszanej, charakterystycznej dla „Firmy”, łączącej ołówek i kredki pastelowe; całość komponuje się na papierze o ciemnobeżowym tonie. Artysta, znany ze skrupulatnego dokumentowania okoliczności powstawania portretów, pozostawił również w tym przypadku rozbudowaną sygnaturę:
N π Ignacy Witkiewicz/ 1936/ I/ (T.B.+E)/NP+herb.
Witkacolodzy odszyfrują zawarte w nim informacje dotyczące „stanu twórczego” autora w chwili pracy nad portretem: powstał on bez użycia alkoholu (Nπ = nie pił) i środków odurzających (NP = nie palił), jednocześnie pijąc herbatę (+ herb). Litery (T.B + E) w sygnaturze oznaczają, że Witkacy zaklasyfikował portret jako typ stosowany najczęściej w wizerunkach dzieci, zakładający względną wierność w rysunku postaci, przy zachowaniu charakteru wyrazu twarzy. Dodatkowe objaśnienia o sposobach portretowania dzieci zawiera regulamin „Firmy Portretowej S.I. Witkiewicz”.
Wbrew potocznym wyobrażeniom dziecięce portrety Witkacego nie były w realizacji łatwiejsze niż osób dorosłych. Praca nad portretem dziecka wymagała – jak podkreślał artysta – szczególnej koncentracji.
Z Muzeum Narodowym (dawniej Śląskim) we Wrocławiu dr Bożena Steinborn związana była od początku roku 1952. Stała się wybitnym muzealnikiem dlatego, że pracy muzealnej uczyła się we wszystkich jej rodzajach: od młodszego asystenta w dziale oświatowym, poprzez wieloletnie prowadzenie działu malarstwa, do aktywności jako wicedyrektorka we wrocławskim (do 1983 r.) i warszawskim (do 1990 r.) muzeach narodowych.
W muzeum wrocławskim Bożena Steinborn współtworzyła intelektualne i organizacyjne zaplecze instytucji, odgrywając istotną rolę w kształtowaniu jej profilu. Włączyła się ponadto w badania sztuki na Dolnym Śląsku (m.in. malarstwo XVI wieku, pięć monografii miasteczek śląskich, twórczość Michaela Willmanna). Przekazywała młodszym swoje doświadczenia, czego skutkiem jest zapewne fakt przodowania wrocławskiego Muzeum w wydawaniu katalogów zbiorów.
Doskonałym uzupełnieniem i przypomnieniem tej drogi jest wydana w 2022 roku przez Muzeum Narodowe we Wrocławiu książeczka pt. „Przeminęło?” w serii „Przypadki Wrocławskich Muzealników”, która przybliża realia powojennego muzealnictwa oraz osobowość jednej z jego ciekawszych przedstawicielek.
Ofiarowany przez nią portret jest nie tylko istotnym wzbogaceniem kolekcji wrocławskiego Muzeum Narodowego, lecz także czytelnym znakiem wieloletniej więzi dr Bożeny Steinborn z instytucją, z którą związana była przez najważniejszy rozdział swojej drogi zawodowej.
Justyna Chojnacka,
Dział Grafiki i Rysunku XX i XXI w. Muzeum Narodowego we Wrocławiu
.png)
