Powrót do ogrodu – rozmowa z Ewą Rossano /wywiad/

Z artystką Ewą Rossano rozmawiam o jej wystawie w Muzeum Pana Tadeusza: "Ogród wypowiedzianych słów".

Ewa Rossano, fot. ze strony artystki na FB

Barbara Lekarczyk-Cisek: W 2022 roku miałam okazję oglądać w Twoim towarzystwie wystawę „Opowieści” w Muzeum Teatru. Zapamiętałam ją jako wyjątkową, bo rzeźby i obrazy na tej ekspozycji zdawały się dialogować ze sobą, z widzem, z przestrzenią... Jak w prawdziwym teatrze, gdzie dialog jest esencją tego miejsca. Obecnie mam szczęście zajrzeć do Twojej pracowni, w której rodzi się nowa wystawa. Tym razem zagości w przestrzeni równie wyjątkowej – w Muzeum Pana Tadeusza. W jaki sposób zamierzasz „oswoić” jego wnętrza swoimi pracami?

Ewa Rossano: Wystawa w Muzeum Pana Tadeusza ma już tytuł, który w tej przestrzeni brzmi adekwatnie: „Ogród wypowiedzianych słów”. Tym razem chciałabym wystąpić w roli gospodyni, która przyjmuje gości. Ugoszczenie – ważne słowo! Jak w opisanym przez Adama Mickiewicza Soplicowie, gdzie „Brama na wciąż otwarta przechodniom ogłasza,// Że gościnna, i wszystkich w gościnę zaprasza”. Wyobrażam sobie, że spacer po tej wystawie będzie jakby spacerem przez ogród, rozmową z rzeźbami, obrazami, a także z dziełami, które już tam są obecne od dawna. Być może również rozmową z napotkanymi osobami… Moim marzeniem jest, aby zwiedzający mógł także zobaczyć siebie w którejś z moich prac. 

Towarzyszy mi zamysł ukazania ogrodu, który kojarzy mi się z ogrodem rajskim, z biblijnym dziełem stworzenia, kiedy Bóg wypowiada słowa, które powołują świat do istnienia. Poza teologicznymi skojarzeniami, ma to dla mnie również i takie znaczenie, że tym ogrodem jesteśmy my sami – dzięki słowom, które wypowiadamy. Częścią naszego ogrodu stają się także inni ludzie, do których kierujemy słowo. Ogród zawiera w sobie te słowa, które zostały wypowiedziane, a więc przyoblekły się w ciało – stały się rzeczywistością, choć niekoniecznie materialną. Również „Pan Tadeusz” jest takim ogrodem słów, po którym się przechadzamy, podziwiając piękno natury, w której bohaterowie tak naturalnie się odnajdują, zarówno w momentach dramatycznych, jak i komicznych. Można się zatrzymać nad jakimś dowolnym opisem, np. grą Wojskiego na rogu, która jest genialnym zapisem improwizacji i zdumiewać się owymi tajemniczymi związkami łączącymi słowo, muzykę i obraz. Improvise oznacza to, czego nie jesteśmy w stanie przewidzieć, a czego Istotą jest bycie zaskoczonym, olśnionym nawet. Jest mi to szczególnie bliskie, bo – jak powiedział Gombrowicz – „„Artystą jest ten, kto improwizuje”. Cała wystawa jest właśnie o tym – o wypowiedzianym słowie, o akcie tworzenia albo o akcie stworzenia przez Słowo. 

Ewa Rossano, Psalmista, 2023, brąz, fot. Barbara Lekarczyk-Cisek 

Jak zamierzasz wykreować tę własną przestrzeń w realiach Muzeum?

Trzy wnętrza, w których będzie prezentowana moja ekspozycja, nie są przestrzenią jednorodną – każde ma inny charakter. Moją intencją jest nieco je „odmuzealnić”. Pracując nad wystawą, potrafię nazywać to, co jako artystka przeżywam od wielu lat i czym się dzielę. Jednocześnie od początku było wiadomo, że zainspirują mnie niektóre obiekty z kolekcji Muzeum Książąt Lubomirskich. Odwiedziłam także Bibliotekę Ossolineum, m. in. Dział Starych Druków, Dział Rękopisów i przyglądałam się zbiorom. Szczególnie zafascynował mnie zielnik nadniemeński Elizy Orzeszkowej, która przemówiła do mnie poprzez piękne kompozycje kwiatowe. Zachwycił mnie także Norwid, którego nie znałam jako malarza i rysownika. Zobaczyłam w nim nie tylko artystę, ale przede wszystkim człowieka, który coś do mnie mówi poprzez swoje dzieło. Ja także „mówię”  – przez  swoje rzeźby i obrazy, łącząc ze sobą materiały „sprzeczne”. 

Co zobaczymy na wystawie oprócz rzeźb?

Moja fascynacja życiem, człowiekiem, rozmowami skłoniła mnie do tego, aby otworzyć się na współpracę z innymi. Jednym z tych ludzi jest Sabin Kluszczyński, z którym współpracuję od kilku lat. Po raz pierwszy wspólnie przygotowywaliśmy film, który miał premierę w … Cannes. Zaprosiłam go też do współtworzenia wystawy w Muzeum Teatru. Wydaje mi się, że poprzez film możemy jeszcze łatwiej wejść we wspomnienia, a także dodać wystawie „oddechu” – dzięki różnorodności form. Tym razem zaprezentujemy Powrót do ogrodu – cykl trzech dwuminutowych filmowych impresji, które razem tworzą jedną opowieść o gestach będących jednocześnie słowem. To rodzaj wizualno-dźwiękowego eseju na temat relacji między materią a gestem, tradycją a współczesnością, a także między językiem a tym, co wymyka się nazwaniu.

Kadr z filmu "Powrót do ogrodu" Ewy Rossano, reż. Sabin Kluszczyński,
fot. Barbara Lekarczyk-Cisek

Pierwsza część koncentruje się na procesie tworzenia papieru marmurkowego – dawnej technice wykorzystywanej w introligatorstwie i wciąż żywej w pracowniach Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Marmurkowanie ukazane jest nie jako rzemiosło użytkowe, lecz jako akt zapisu, który powstaje na medium „niepisarskim” – na wodzie. Jest to więc opowieść o tym, co niemożliwe do utrwalenia w sposób trwały i jednoznaczny: o przekraczaniu logiki, racjonalności i kontroli. Informacja, przesłanie czy wyznanie nie zostają tu zapisane pismem, lecz gestem ręki, ruchem wody, napięciem barw i materii. Kolory przenikają się podobnie jak znaczenia w rozmowie, jak słowa w dialogu, wpływając na siebie nawzajem i tworząc nieprzewidywalne konfiguracje. To zarazem żywa mowa, słowo powracające i zaskakujące. Forma ta przywołuje komunikację pozajęzykową: drogę, sen, przestrzeń pomiędzy. Powstałe w procesie marmurkowania wzory budzą ponadto skojarzenia z naturą – warstwami gleby, roślinnością, lodem, lawą, ścieżkami, krajobrazem  – pozostającymi w nieustannej przemianie.

Druga część zapisu filmowego jest spacerem po ogrodzie rozumianym symbolicznie. Miejsce wydaje się znajome, lecz nie do końca poznane – jest jak powrót do ogrodu stworzenia. Postać przemierzająca ścieżki pojawia się jako jedyna, ale bynajmniej nie samotna; pozostaje w relacji z niewidzialną, odczuwalną, lecz nienazwaną obecnością. Ogród staje się przestrzenią pamięci i powrotu – miejscem, w którym czas ulega zawieszeniu, a każdy krok nabiera znaczenia. Spacer staje się doświadczeniem współbycia, uważności i cichego dialogu.

Trzecia część wprowadza motyw róży – symbolu  kruchości i trwania. To także opowieść o powrocie do gestów dzieciństwa, prowadząca widza ku praktyce tzw. „widoczków”: osobistych, sekretnych światów, którymi artystka dzieliła się z bliskimi. W filmie pojawia się róża z brązu – trwała, a zarazem naznaczona czasem. Kluczowy staje się moment odkrywania skarbu w codzienności, odnajdywania tego, co niezwykłe i głęboko osobiste. Motyw ten dopełnia proces wywoływania fotografii w ciemni – moment, w którym obraz stopniowo się ujawnia, niczym atrament sympatyczny, odsłaniając to, co istniało wcześniej, choć pozostawało niewidoczne.

Ewa Rossano, Ułamki pejzażu, 2025, papier marmurkowy, brąz, deska,
fot. Barbara Lekarczyk-Cisek

Całość dopełnia oryginalna warstwa dźwiękowa, która zaprasza widza do wejścia w rytm filmu, do słuchania, patrzenia i bycia w relacji. 

Wiesław Myśliwski powiedział w jednym z wywiadów: „Akt twórczy jest wielką lekcją pokory. Można by go nazwać bezradnością owocującą. (...) Człowiek w akcie twórczym bardzo dużo dowiaduje się o sobie samym. Nigdy nie znałbym siebie, gdybym nie pisał. Nigdy bym się nie podejrzewał o tak wiele możliwości”. Dla Ciebie akt twórczy to różne etapy szczęścia, które finalnie owocują rzeźbą lub obrazem. Kiedy artysta wie, że jego dzieło zostało ukończone?

To bardzo ciekawy moment! Skąd artysta to wie, bo przecież dzieło może nigdy nie być ukończone… To tak jak w życiu: rodzi się pytanie, jak mocno można kochać albo jak bardzo można czegoś pragnąć? Dla mnie dzieło jest ukończone wówczas, gdy czuję, że staje się całością. Być może ta historia będzie miała kontynuację w innej rzeźbie, podobnie jak w powieści nastąpi kolejny rozdział. W rzeźbie następuje dalszy etap, gdy zamykamy wosk w formie i już go nie widzimy. Aby jednak forma była gotowa do przyjęcia brązu albo kryształu, muszę ją wypalić, by stała się silna. Oryginał z wosku topi się, przestaje istnieć, ale ponieważ wiem, co nastąpi potem, nie odczuwam tego jako straty. I to jest piękne! Podobnie w „Panu Tadeuszu”: to, co przemija, daje miejsce temu, co ma nastąpić. Moja przygotowywana tygodniami rzeźba z wosku także pozostawia miejsce temu, co ma po niej powstać. Potem przez wiele dni topię kryształ, który musi się odprężyć, co wymaga czasu. Podobnie jest z gościnnością, uszanowaniem, niepoganianiem siebie i innych. Wreszcie następuje moment wymagający odwagi: wyjmujemy z formy postać z kryształu. Na początku jej nie widzimy, bo jest pokryta gipsem. Musimy więc wziąć młotek, dłuto i rozbić tę formę. Wiemy, że pod nią jest coś bardzo delikatnego, a my tymczasem posługujemy się narzędziami kojarzącymi się z destrukcją, ale to jest cały czas proces tworzenia. W pewnym momencie zaczyna się pojawiać kryształowa postać, co przypomina narodziny. Można by też powiedzieć, że nasza dusza także jest takim zalążkiem życia, podobnie jak kryształ w rzeźbach. Opis ten pozwala zrozumieć, czym jest ta niezwykła technika, przez co przeprowadza artystę i ile sobą opowiada. A na tym nie koniec! Po oczyszczeniu i niekiedy wyszlifowaniu kryształu następuje praca nad elementami z brązu. Podobnie jak to było z kryształem, woskowa rzeźba jest zamykana w formie i również trzeba ją na początku stracić, aby przyjąć brąz, który jest wytapiany. A to wszystko związane jest z czasem, z ruchem, z rodzeniem się czegoś nowego. I choć z pozoru podobne, to jednak każda rzeźba jest inna, niepowtarzalna. 

Ewa Rossano, Niebieska dama / Jarden, fot. Barbara Lekarczyk-Cisek

Wiemy już (?), jak rodzą się rzeźby, ale są na razie anonimowe. Przyglądam się niebieskiej damie w misternej sukni z brązu i pozostaje dla mnie tajemnicą. Czy nazywanie jest nadawaniem rzeźbie tożsamości? 

Zawsze bardzo trudno nadać tytuł rzeźbie, bo musi to być słowo, ale jak nazwać gest? Tytuły także rodzą się przez jakiś czas, kiedy to przyglądam się rzeźbie, starając się zrozumieć, kim się stała, co opowiada, ku czemu chciałabym ją otworzyć. Może mieć w sobie tytuł, który dopiero coś zapowiada, ale nie jest jednoznaczny i ustanowiony. Przypomina to obcowanie z nowo narodzonym dzieckiem: przyglądamy mu się i zastanawiamy, jakim będzie człowiekiem, jakie będą jego marzenia, plany, jego droga. 

Niebieski kryształ powstał kilka lat temu, więc postać długo czekała na swoje „ciało”. Jest wyjątkowa, bo zawiera w sobie różne odcienie niebieskiego, różne grubości szkła, więc rozmaicie przenika przez nią światło. Chociaż rzeźby zdają się być zastygłe, zawsze staram się nadać im ruch – właśnie poprzez światło i rozmaitość kolorów. Suknia, mimo że wykonana jest z brązu, sprawia wrażenie wyjątkowo lekkiej, dzięki tej „koronce” przypominającej nieco skrzydła. Suknia jest też drogą, wykonaną bardzo precyzyjnie za pomocą wosku, a więc unikalną. Postać jest jak każdy z nas: niepowtarzalna. A w jej swoistym ruchu coś zostaje odsłonięte – robi wrażenie, jakby szła na spotkanie. Obecnie ma już swoją nazwę: Yarden, które pochodzi od rzeki Jordam i w języku hebrajskim oznacza płynięcie w dół.

Imię innej rzeźby: Hilaritas zapożyczyłam od niemieckiego teologa Dietricha Bonhoeffera. Pochodzi z łaciny i oznacza radość, rodzaj pogody ducha, płynącą z głębokiej wiary, niezależną od zewnętrznych okoliczności. Bonhoeffer pisał o tej formie radości w swoich listach z nazistowskiego więzienia, traktując ją jako wyraz duchowej siły. Sama zaś rzeźba powstała z inspiracji zielnikiem Elizy Orzeszkowej i jest efektem moich wyobrażeń na temat szlachetnych intencji autorki, a także procesu tworzenia: zbierania kwiatów i ziół, ich suszenia, komponowania... W Hilaritas starałam się zawrzeć ruch, który wyraża spokojną pewność wynikającą ze świadomości, że robi się coś szlachetnego i dobrego. Z takiej postawy rodzi się prawdziwe piękno.  Niezwykle delikatna, a zarazem mocna suknia – szal postaci nawiązuje do tematu zielnika poprzez motywy liści, ale symbolizuje także opiekuńczość i otwartość na innych.

Ewa Rossano, Rękopis, fragm. brąz, drewno, 156 cm,
fot. Barbara Lekarczyk-Cisek 

Na wystawie pojawią się również obrazy, często w towarzystwie rzeźb, ale nie tylko. Czy inspiracją był dla nich jakiś znajdujący się w zbiorach Ossolineum obiekt? 

Tak, inspiracją był dla mnie ten najważniejszy: epopeja narodowa „Pan Tadeusz”! Tytuł obrazu zapożyczyłam z VIII Księgi, a ściślej – z opisu dwóch stawów. W przeciwieństwie do skomplikowanych relacji między bohaterami Mickiewiczowskiej historii, stawy zostały opisane jako para szczęśliwie zakochanych, z których miłości czerpie cała okolica, gdyż nawadniają ją wypływające z nich strumyki. Pomiędzy stawami ukrywa się stary młyn, który zazdrośnie śledzi kochanków i w pewnym momencie zagłusza ich miłosny dialog. Obraz przedstawia owe stawy, wykonane na desce pigmentem zmieszanym z zaprawami malarskimi – jeden w kolorze błękitu, drugi – z listków złota. Chodziło mi nie tylko o spotkanie tych dwojga kochanków, jak to opisał Adam Mickiewicz, ale także o oddanie upływu czasu. Przecieranie listków złota sprawia, że obraz nabiera czegoś w rodzaju patyny. Nad nimi pojawia się postać mężczyzny w kapeluszu – symbol wędrowca, który na moim obrazie spełnia inną rolę, niż zazdrosny stary młyn. Postać została „ubrana” w słowa – widzimy na nim mnóstwo liter. Często używam liter i słów, choć jest to odległe od ich codziennego zastosowania i nie zawsze czytelne. Ta potrzeba wypływa z ciekawości, jak coś zostanie odczytane w obrębie innego medium. Tak jak pisanie na piasku. Postać mężczyzny – wędrowca ubrana jest w s-twórcze słowo, którym bohater dzieli się, jak każdy z nas. 

Ewa Rossano, Dwa stawy, 2025, papier marmurkowy, listki złota, brąz, deska,
fot. Barbara Lekarczyk-Cisek

Wystawa „Ogród wypowiedzianych słów” jest jeszcze, by tak rzec, niedopowiedziana, bo jesteśmy niejako w procesie jej tworzenia, ale warto by na koniec naszej rozmowy przyjrzeć się jej dramaturgii: czy ma punkty kulminacyjne, jaka jest jej pointa, a może ma – jak samo życie – zakończenie otwarte?

Jestem w trakcie tworzenia makiety wystawy i ciągle coś zmieniam, naklejam, wyobrażając sobie, że chcę tam wejść wraz z widzem. Jestem szczęśliwa, bo taka wystawa, to długa i piękna historia, ale i bardzo dużo pracy. Jednocześnie jest to proces także i dla mnie tajemniczy, ponieważ ciągle otwierają się przede mną rozmaite scenariusze. Kiedy zaczynałam dzień w domu moich Rodziców, zawsze utrwalałam widok za oknem – w różnych okresach życia i porach roku. Niezależnie od tego, czy widok był „ładny”, czy „brzydki”, to jednak nie przestawał być ogrodem mojego dzieciństwa – miejscem, gdzie dorastałam, pełnym rozmaitych przeżyć. Chciałabym na koniec wystawy zrobić wielki obraz składający się z wybranych zdjęć i papierów marmurkowych – niczym wielkie okno,  mój „ogród”, ale też poniekąd „ogród” każdego, kto na tę wystawę przyjdzie. W tej przestrzeni znajdzie się też miejsce, przy którym będzie można odpocząć i pokontemplować obrazy. Specjalnie na wystawę przygotowuję moją pierwszą rzeźbę rzeźbę – kanapę w stylu francuskim, zawierającą elementy rzeźbiarskie w postaci liści i gałązek, która nie będzie wyłącznie obiektem do oglądania, lecz miejscem, na którym będzie można usiąść i poczuć się jak u siebie. 

To brzmi zachęcająco! Dobrze jest „być u siebie”. A zatem do zobaczenia w „Ogrodzie wypowiedzianych słów”! Dziękuję za rozmowę.

Tekst wywiadu ukazał się w katalogu wystawy Ewy Rossano: "Ogród wypowiedzianych słów", Muzeum Pana Tadeusza, 10 kwietnia - 26 lipca 2026