"Ciężka ręka sprawiedliwości - wina, prawo i kara" - wystawa w Muzeum Narodowym w Krakowie

Muzeum Narodowe w Krakowie zaprasza na wystawę prezentującą najstarsze inkunabuły, traktaty i rozprawy prawnicze, różne kodeksy i zbiory praw, ustawy konstytucyjne oraz podręczniki do nauki prawa. Tę nietypową ekspozycję można oglądać w Muzeum Czapskich od 5 marca do 28 lipca 2019 roku.

Wystawa "Ciężka ręka sprawiedliwości - wina, prawo i kara", Muzeum Narodowe Kraków

Człowiek od chwili urodzenia aż do śmierci jest podmiotem prawa. Czym zatem jest prawo i jego skomplikowana oraz wieloznaczna natura? Jak prawo kształtowało i różnicowało się na przestrzeni wieków? Czy było dla ludzi tożsame z pojęciem sprawiedliwości? Co postrzegano jako winę i jakie groziły winowajcom kary?

Odpowiedzi na te i wiele innych pytań próbujemy odnaleźć na kartach dawnych ksiąg prezentowanych na wystawie dotyczącej szeroko pojętej tematyki prawa, winy i kary. Pokazano 79 ksiąg, od najstarszych inkunabułów wydanych jeszcze w końcu XV wieku aż po książki z pierwszej połowy XIX wieku, a także 19 map i atlasów, ukazujących świat i Europę, powstałych od końca XVI do połowy XIX wieku. Wśród zebranych dzieł znalazły się traktaty i rozprawy prawnicze, różne kodeksy i zbiory praw, ustawy konstytucyjne oraz podręczniki do nauki prawa.

Wystawa "Ciężka ręka sprawiedliwości - wina, prawo i kara", Muzeum Narodowe Kraków

Wątki odnoszące się do kwestii winy i kary oraz istoty sprawiedliwości odnajdujemy także w dziełach podróżniczych, historycznych czy literackich. W przewodniku po Paryżu z 1716 roku można zobaczyć rycinę z widokiem Bastylii. W historii magistratów miast polskich z 1845 roku znajduje się litografia ukazująca izbę sądową w Ratuszu krakowskim zburzonym w roku 1820, a w pracy wydanej w Lipsku w 1805 roku pokazane zostały różne rodzaje kar wymierzanych w Rosji na początku XIX wieku.

Wystawa "Ciężka ręka sprawiedliwości - wina, prawo i kara", Muzeum Narodowe Kraków

Wystawa ilustruje rozwój prawa cywilnego, karnego oraz prawa kościelnego w krajach europejskich i Polsce od średniowiecza po wiek XIX. Prawo rzymskie, które znacząco wpłynęło na rozwój prawodawstwa europejskiego, ukazane zostało poprzez Digesta – na wystawie wydanie z 1562 roku – będące efektem wielkiej kodyfikacji prawa rzymskiego dokonanej w pierwszej połowie VI wieku na rozkaz cesarza bizantyjskiego Justyniana I. Towarzyszy im Corpus Iuris Civilis z lat 1594–1595 w redakcji Denysa Godefroya, francuskiego prawnika, który po raz pierwszy użył tego określenia odnoszącego się do całości kompilacji prawa rzymskiego.

Wystawa "Ciężka ręka sprawiedliwości - wina, prawo i kara", Muzeum Narodowe Kraków

Prawo kościelne reprezentują zbiory prawa kanoniczego: Dekret Gracjana z XII wieku, wydany w Paryżu w 1516 roku, oraz Klementyny papieża Klemensa V z roku 1313, wydrukowane w Lyonie w 1548 roku. Oba zbiory weszły w skład Corpus Iuris Canonici, kodeksu prawa kanonicznego kształtującego się od XII do XV wieku.

informacja prasowa

W Teatrze Słowackiego powstaje Kurtyna Wyspiańskiego!

Kurtyna Wyspiańskiego, szkic, Muzeum Narodowe Kraków

Stanisław Wyspiański od samego początku, od momentu powstania Teatru Miejskiego w Krakowie, był związany z tą sceną. Co prawda jako duchowy patron jest na niej stale obecny, jednak w obrębie samego budynku brakuje namacalnego śladu, który kojarzyłby się z Wyspiańskim. Staraniem Krzysztofa Głuchowskiego, dyrektora Teatru oraz dzięki środkom przekazanym przez Małopolską Agencję Rozwoju Regionalnego powstaje w Teatrze Słowackiego druga kurtyna oparta na szkicu artysty z 1892 roku. Pracami malarskimi kieruje Tadeusz Bystrzak, autor m.in. kopii „Pochodni Nerona”.  Nowa kurtyna Wyspiańskiego będzie używana zamiennie z istniejącą od 124 lat,  słynną kurtyną Henryka Siemiradzkiego.

Kurtyna Wyspiańskiego, szkic, Muzeum Narodowe Kraków

Wyspiański od swojego debiutu w 1898 roku związany był z Teatrem Miejskim (obecnie Teatrem im. J. Słowackiego), kształtował go artystycznie, pisał, tworzył scenografię do prapremier własnych dzieł i reformował myślenie o teatrze. To tutaj w 1901 roku wystawił swoje „Wesele”, a po jego sukcesie powierzono mu inscenizację „Dziadów” Adama Mickiewicza. Było to pierwsze w Polsce wystawienie tego dramatu, Wyspiański połączył wszystkie części dzieła Mickiewicza w całość, z jego adaptacji korzystano przez kolejnych 20 lat. Za europejskim sukcesem Teatru Miejskiego stały dzieła i inscenizacje Stanisława Wyspiańskiego.

Kurtyna Wyspiańskiego, szkic, Muzeum Narodowe Kraków

Mało kto wie, że w 1892 autor „Wesela” stanął też do konkursu na projekt kurtyny w Teatrze, przedłożył wówczas pracę o nazwie „Z moich fantazyj”. Mimo, że konkurs został rozstrzygnięty, wygrali go artyści mało znani, kurtynę ostatecznie zamówiono u Henryka Siemiradzkiego. Obecna dyrekcja przy wsparciu Małopolskiej Agencji Rozwoju Regionalnego chce przypomnieć o tym zdarzeniu, a widzom i odwiedzającym Teatr dać namacalny dowód na to, jak ważny był ten młodopolski twórca:

„Marzenie o tym, żeby w Teatrze był artefakt związany z Wyspiańskim towarzyszyło mi od samego początku objęcia sceny przy placu św. Ducha. Co prawda nadal korzystamy ze sceny, na której Wyspiański inscenizował swoje dramaty: „Wyzwolenie”, „Warszawiankę”, „Bolesława Śmiałego”, „Wesele” i inne ale to skojarzenie symboliczne, wspomnieniowe. W Teatrze nie zachowało się prawie nic, co by wskazywało, że to jego dom i że na zawsze taki pozostanie. Stąd pomysł na wykorzystanie szkicu kurtyny Wyspiańskiego i jego realizację” – tłumaczy Krzysztof Głuchowski, dyrektor naczelny i artystyczny Teatru im. J. Słowackiego.

„Zaangażowanie się w powstanie nowej kurtyny w Teatrze im. Słowackiego pozwoliło nam na połączenie kultury, biznesu i wartości. Wyspiański w swojej twórczości pokazywał znaczenie takich wartości jak wolność i niezależność, które są istotne także w biznesie. Zadaniem biznesu nie jest tylko zarabianie pieniędzy. W ramach naszej misji pokazujemy, jak przedsiębiorcy mogą się włączać w rozwój swojego regionu. Wsparcie powstania nowej kurtyny jest naszym wkładem w historię krakowskiego Teatru” – mówi Jan Pamuła, Prezes MARR.

Tadeusz Bystrzak przy pracy

Realizacji projektu kurtyny Wyspiańskiego podjął się Tadeusz Bystrzak, artysta, malarz, rzeźbiarz, scenograf i projektant wnętrz. Tadeusz Bystrzak ukończył studia na Wydziale Wzornictwa Przemysłowego Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie w pracowni prof. Ryszarda Otręby. Jego twórczość obejmuje zarówno malarstwo sztalugowe, iluzjonistyczne i wielkoformatowe, jak i wzornictwo szkła artystycznego i użytkowego. Od wielu lat z dużymi sukcesami zajmuje się projektowaniem i realizacją różnego rodzaju przestrzeni publicznych i komercyjnych, w tym słynnej kopii obrazu Henryka Siemiradzkiego „Pochodnie Nerona”.

Odsłonięcie nowej kurtyny namalowanej według projektu Stanisława Wyspiańskiego nastąpi 9 października o godzinie 11:00, wstęp wolny. Potem będzie można ja oglądać przed wybranymi spektaklami, najbliższy to premiera „Wyspiański. Koncert” , 19 października 2018 roku, oraz wszystkie kolejne „Koncerty”.

***

Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, otwarty 21 października 1893 r., jest jedną z najbardziej zasłużonych polskich scen dramatycznych. Początkowo, do 1909 r., nosił nazwę Teatr Miejski. Piękny, eklektyczny gmach zaprojektował Jan Zawiejski. Na fasadzie widnieje motto: „Kraków narodowej sztuce”. Widownię zdobi słynna kurtyna Henryka Siemiradzkiego, obok sceny mieści się zabytkowa garderoba Ludwika Solskiego. Teatr dysponuje kilkoma budynkami, w tym nowoczesnym Małopolskim Ogrodem Sztuki. Na przełomie XIX i XX w. teatr pełnił funkcję sceny narodowej, zapoczątkował w Polsce nowoczesną inscenizację. W czasach świetnych dyrekcji Tadeusza Pawlikowskiego i jego następców debiutowało w nim pokolenie Młodej Polski, po raz pierwszy wystawiono arcydzieła romantyzmu: Kordiana, Dziady, Nie-Boską komedię. O europejskiej randze tej sceny zdecydowały inscenizacje dzieł Stanisława Wyspiańskiego. Mimo że teatr nosi imię romantycznego poety, jego duchowym patronem pozostaje właśnie Wyspiański.

Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. jest instytucją samorządu wojewódzkiego działającą na rzecz rozwoju regionalnego. Spółka działa jako inwestor, operator funduszy i programów oraz lider dużych projektów regionalnych. Inicjuje działania w nowych dziedzinach, inwestuje w nowatorskie projekty, tworzy wzorce dobrych praktyk i wskazuje nowe rozwiązania. MARR S.A. działa na rzecz małopolskich przedsiębiorstw, samorządów i organizacji pozarządowych.

informacja prasowa

Wydarzenia w Muzeum Narodowym we Wrocławiu i Oddziałach /25-28 czerwca 2026/

Wśród zaplanowanych wydarzeń są aż cztery wykłady: Elżbiety Gajewskiej-Prorok o artystach szkła na Śląsku w pierwszej połowie XX w.; Michała A. Pieczki o Badenii-Wirtembergii, niemieckiej krainie pałaców, zamków i ogrodów; Mai Kwiecińskiej o architekturze jako narzędziu propagandy oraz Piotra Wargana o duńskich muzeach sztuki.Odbędzie się także spotkanie poświęcone historii mody – od średniowiecza po 20-lecie międzywojenne. Z dr Marią Molendą i Maciejem Walaskiem, autorami książki „Historie ubiorów z Nomina Rosae”, rozmawiać będzie dr Małgorzata Możdżyńska-Nawotka.

Wystawa stała w Pawilonie Czterech kopuł, fot. A. Podstawka

Dla młodzieży i dorosłych przygotowano warsztaty rysunku z Barbarą Słońską, a dla dzieci warsztaty plastyczne inspirowane wystawą medali ze zbiorów MNWr. Można też wziąć udział w oprowadzaniu kuratorskim Jolanty Sozańskiej po nowej wystawie czasowej „Płytki, flizy, tafelki. Ceramiczne intermezza”.

Pawilon Czterech Kopuł świętować będzie 10. urodziny! Z tej okazji zaplanowano weekend pełen atrakcji. Wystawę stałą polskiej sztuki współczesnej XX i XXI w. będzie można zwiedzić na trzy sposoby: w towarzystwie współautorek tej ekspozycji dr Barbara Banaś oraz Barbara Ilkosz; w formie 10-minutowych opowieści przygotowanych przez 10 osób związanych z Pawilonem; medytacyjnie w cyklu „Slow looking” z Barbarą Przerwą. Przygotowano warsztaty plastyczne dla dzieci. Będzie też okazja do spotkania z Hanną Wróblewską – ambasadorką Pawilonu, historyczką sztuki i kuratorką, byłą dyrektorką Zachęty Narodowej Galerii Sztuki oraz ministrą kultury i dziedzictwa narodowego.

Muzeum Etnograficzne zaprasza na wykład pt. „Wieś centralnie planowana. Życie, praca i przestrzeń w PGR-ach”, który wygłosi dr Barbara Szczepańska z Muzeum Architektury we Wrocławiu, a także na warsztaty rodzinne prowadzone przez artystkę Alę Savashevich.

Muzeum Narodowe we Wrocławiu

25.06, g. 15:00

Duńskie muzea sztuki – rzeźba i kamień. Wykład w ramach cyklu „Czwartki z Przyjaciółmi” – spotkań dla członków Stowarzyszenia Przyjaciół MNWr oraz wszystkich chętnych. Prowadzenie: Piotr Wargan

Tematem przewodnim spotkania poświęconego duńskim muzeom sztuki będzie rzeźba i kamień. W Kopenhadze przyjrzymy się Ny Carlsberg Glyptoteke z bogatą kolekcją rzeźby antycznej, a w Muzeum Thorvaldsena poznamy sylwetkę Bertela Thorvaldsena, jednego z najwybitniejszych rzeźbiarzy epoki klasycyzmu w Europie, twórcy dwóch ikonicznych pomników zrealizowanych w Polsce: Mikołaja Kopernika i księcia Józefa Poniatowskiego. Z Kopenhagi udamy się na wyspę Møn, by zajrzeć do wnętrza neolitycznych budowli kamiennych, a podróż naszą zakończymy na wyspie Lolland przy niezwykłym współczesnym kamiennym kręgu Dodekalitten, kojarzonym z głowami z Wyspy Wielkanocnej. Nie zabraknie też ciekawostek i anegdot związanych z Danią i jej mieszkańcami.

Wstęp wolny, sala 116, I piętro

Miejsce: Muzeum Narodowe we Wrocławiu

27.06, g. 11:00

Narysuj mi Willmanna. Półtoragodzinne warsztaty rysunkowe dla młodzieży 13+ oraz dorosłych, prowadzenie: Barbara Słońska

Spotkanie na wystawie „Sztuka śląska XVI–XIX w.” będzie okazją do praktycznego poznania zasad i sposobów przenoszenia kadrów z dzieł sztuki przy tworzeniu kopii. W roli głównej wybitny malarz śląski Michael Leopold Willmann i jego twórczość. Uczestnicy zmierzą się od strony technicznej ze sztuką komponowania i rozplanowaniu strony w szkicownika oraz będą mieli okazję sprawdzić, jak samodzielne kopiowanie i odtwarzanie dzieł sztuki może przysłużyć się ich rysunkowemu warsztatowi.

Prowadząca warsztaty jest absolwentką ASP w Łodzi, od wielu lat prowadzi zajęcia plastyczne we Wrocławskiej Szkole Rysunku.

Bilety w cenie 20 zł (uwaga: młodzież wieku do 18 r.ż. – 10 zł)

Zapisy: edukacja@mnwr.pl lub 71 372 51 48

Miejsce: Muzeum Narodowe we Wrocławiu

27.06, g. 13:00

Artyści szkła na Śląsku w 1. poł. XX w. Wykład Elżbiety Gajewskiej-Prorok w ramach cyklu „Kolor i forma. Sztuka szkła w czasach nowożytnych”

Tradycja rytowania i szlifowania artystycznego szkła w Kotlinie Jeleniogórskiej oraz Kłodzkiej była twórczo kontynuowania w 1. poł. XX w., a zwłaszcza w okresie międzywojennym. Z wytwórnią szkła Josephinenhütte w Szklarskiej Porębie związani byli projektanci form i dekoracji szkła oraz artyści-rytownicy: Alexander Pfohl, prof. Siegfried Haertel, Wenzel Benna i jego syn Edgar Benna. Dla wytwórni szkła Fritza Heckerta w Piechowicach projektowali prof. Max Rade z Drezna i Ludwig Sütterlin z Berlina. W Pieńsku na śląskich Łużycach projektował szkła i witraże Richard Süssmuth. Szkło z hut w Kotlinie Kłodzkiej zdobił m.in. Konrad Tag. W repertuarze form i dekoracji w pocz. XX w. odzwierciedlały się tendencje secesji, późniejsze prace reprezentowały styl art déco, modernizm i ekspresjonizm.

Wstęp wolny

Miejsce: Muzeum Narodowe we Wrocławiu, sala 116, I piętro

27.06, g. 15:00

Architektura i totalitaryzm. Wykład Mai Kwiecińskiej w ramach cyklu „Jak zbudowano nowoczesność”

Systemy totalitarne chętnie korzystały z wszelkich metod propagandowych – posługiwały się również architekturą i urbanistyką. Przyglądniemy się architekturze państw totalitarnych przed 1945 r.: Trzeciej Rzeszy, Związkowi Radzieckiemu i faszystowskim Włochom. Będziemy obserwować przekształcenia modernizmu, powrót klasycyzmu oraz próby wytworzenia stylu narodowego.

Wstęp wolny

Miejsce: Muzeum Narodowe we Wrocławiu, sala 116, I piętro

27.06, g. 16:30

„Historie ubiorów z Nomina Rosae” – spotkanie z dr Marią Molendą i Maciejem Walaskiem, prowadzenie: dr Małgorzata Możdżyńska-Nawotka

Zapraszamy w podróż przez historię mody – od średniowiecza po 20-lecie międzywojenne. Pretekstem będzie pięknie wydany album prezentujący stroje odtworzone w działającej od ponad dwudziestu lat pracowni Fundacji Nomina Rosae. Powstają w niej rekonstrukcje ubiorów historycznych oraz kostiumy tworzone na potrzeby wystaw historycznych, pokazów mody, do filmów, spektakli i innych wydarzeń artystycznych.

O autorach: dr Maria Molenda – założycielka i prezeska Fundacji Nomina Rosae. Absolwentka historii na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz studiów podyplomowych na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie na wydziale malarstwa. Autorka publikacji naukowych i popularnonaukowych, m.in. „Splendide vestitus. O znaczeniu ubiorów na królewskim dworze Jagiellonów w latach 1447–1572” (Kraków 2012) czy „Kontusz. Z dziejów polskiego ubioru narodowego” (Warszawa 2023).

Maciej Walasek – absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, tłumacz języka angielskiego i rosyjskiego. W ramach pracy w Fundacji Nomina Rosae zajmuje się m.in. koordynacją projektów, tworząc i współtworząc liczne działania artystyczne.

Wstęp wolny

Miejsce: Muzeum Narodowe we Wrocławiu, sala 116, I piętro

28.06, g. 11:30

Sukcesy na medal. Warsztaty plastyczne Grzegorza Wojturskiego dla dzieci w wieku 6–12 lat w ramach wydarzeń towarzyszących wystawie „Medalierstwo z lat 1700–1799 w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu”

Końcówka roku szkolnego to czas podsumowań i refleksji. Niech marzenia o przyszłości i zdobywanych osiągnięciach staną się inspiracją do projektowania medali upamiętniających przyszłe sukcesy! Uczestnicy tworzyć będą z plasteliny własne odznaki upamiętniający przyszłe osiągnięcia lub wymarzone umiejętności – na wzór oglądanych na wystawie tych XVIII-wiecznych.

Bilety w cenie 10 zł

Zapisy: edukacja@mnwr.pl lub 71 372 51 48

Miejsce: Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Wystawa "Płytki, flizy...", fot. W. Rogowicz 

28.06, g. 13:00

„Płytki, flizy, tafelki. Ceramiczne intermezza” – oprowadzanie kuratorskie. Prowadzenie: Jolanta Sozańska

Fliza (fliz) to nie kafel! Oba przedmioty, co prawda, mieszczą się w pojemnym zbiorze płytek ceramicznych, lecz kafle to elementy budowy pieca. Flizami okłada się ściany, wykłada podłogi, zdobią i pełnią funkcję utylitarną – zabezpieczają miejsca newralgiczne przed zabrudzeniem i zawilgoceniem. Są oczywistymi współmieszkańcami naszych wnętrz. Jednakże bywa i tak, że mienią się niczym skarby Sezamu we wspomnieniach z Hiszpanii, Amsterdamu, Maroka, Lizbony czy z jeszcze odleglejszych kierunków wakacyjnych Polaków podróży – do Ameryki Południowej, Indii, krajów Bliskiego Wschodu. Okruchy tych wspomnień przywołuje muzealna wystawa.

Wstęp z biletem na wystawę czasową

Zapisy: edukacja@mnwr.pl lub 71 372 51 48

Miejsce: Muzeum Narodowe we Wrocławiu, skarbczyk, parter

28.06, g. 15:00

Badenia-Wirtembergia – niezwykła kraina pałaców, zamków i ogrodów. Wykład Michała A. Pieczki w ramach cyklu „Ze sztuką przez świat”

Badenia oraz Wirtembergia były niegdyś niezależnymi państwami. Po drugiej wojnie światowej zostały włączone do niemieckiego kraju związkowego o nazwie Badenia-Wirtembergia. Obszar ten położony na południowym zachodzie współczesnych Niemiec może poszczycić się nader bogatym dziedzictwem architektury rezydencjonalnej. Wspólnie z prelegentem słuchacze odbędą swoistą podróż po tym niemieckim landzie, podziwiając zabytkowe obiekty m.in. w takich miasta jak Rastatt, Karlsruhe, Mannheim, Stuttgart, Heidelberg, Ludwigsburg czy Schwetzingen.

Wstęp wolny

Miejsce: Muzeum Narodowe we Wrocławiu, sala 116, I piętro

Tondo, Maria z Dzieciątkiem, wytwórnia Cantagalli we Florencji, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, fot. materiały prasowe

Muzeum Etnograficzne

27.06, g. 13:00

Wieś centralnie planowana. Życie, praca i przestrzeń w PGR-ach. Wykład dr Barbara Szczepańska (Muzeum Architektury). Wydarzenie towarzyszące wystawie „Ala Savashevich. Twoje ciało to pole pracy”

Utworzone w 1949 r. Państwowe Gospodarstwa Rolne stały się modelem organizacji pracy, uprawy ziemi i hodowli zwierząt, który zdominował i przekształcił krajobraz wiejski na nieznaną dotąd skalę. Rewolucja agrarna, która dokonała się w powojennej Polsce, nie pozostała bez wpływu na ludzi pracujących w PGR-ach i zamieszkujących te tereny. W trakcie wykładu przyjrzymy się temu, jak wyglądało życie i praca na obszarach pegeerowskich. W jaki sposób centralne planowanie na wsi uwidaczniało się w organizacji przestrzeni i formach zamieszkiwania i jak to się stało, że na powojennej wsi pojawiły się bloki?

Wstęp wolny

Miejsce: Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu

28.06, g. 12:00

Słomiane tradycje. Warsztaty rodzinne dla dzieci w wieku 6–12 lat w ramach cyklu „Etno w południe” towarzyszące wystawie „Ala Savashevich. Twoje ciało to pole pracy”. Prowadzenie: Ala Savashevich

Naturalne kolory, prosty materiał i precyzja układania – właśnie z tych elementów powstaną małe kompozycje przypominające słomiane mozaiki. Zapraszamy na rodzinne warsztaty, podczas których słoma stanie się materiałem do tworzenia dekoracyjnych wzorów inspirowanych dawnym rzemiosłem i technika intarsji. Uczestnicy będą łączyć fragmenty słomy o różnych barwach, tworząc własne kompozycje – geometryczne lub bardziej swobodne.

Wstęp wolny

Zapisy: edukacja@muzeumetnograficzne.pl lub 71 344 33 13

Osoby biorące udział w warsztatach mogą zakupić bilet na wystawę czasową w cenie 5 zł

Miejsce: Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu

Pawilon Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu, fot Arkadiusz Podstawka

Pawilon Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej

26.06, g. 17:00

Piątek o piątej – jubileuszowo! Oprowadzanie kuratorskie po wystawie kolekcji w Pawilonie Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej, prowadzenie: dr Barbara Banaś oraz Barbara Ilkosz

Tym razem weekend warto rozpocząć od urodzinowego spotkania ze sztuką! Najmłodszy Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu obchodzi w tym roku 10-lecie istnienia. Zapraszamy na oprowadzanie po wystawie prezentującej kolekcję sztuki polskiej II połowy XX i XXI wieku w towarzystwie współautorek tej ekspozycji. Wyjątkowa to gratka!

Wstęp z biletem na wystawę stałą

Miejsce: Pawilon Czterech Kopuł

27.06, g. 10:10

10 na 10! Urodzinowe zajęcia plastyczne dla dzieci w wieku 6–12 lat w ramach obchodów jubileuszu 10-lecia Muzeum Sztuki Współczesnej w Pawilonie Czterech Kopuł, prowadzenie: Barbara Przerwa

Z okazji 10. urodzin Pawilonu Czterech Kopuł zapraszamy na spotkanie, w czasie którego poznamy 10 najważniejszych obrazów z wystawy stałej. To będą dzieła pełne kolorów, niezwykłych postaci, tańczących linii, kresek i plam. W czasie warsztatów plastycznych stworzymy kolaże z 10 reprodukcji. Na jednej wspólnej pracy wykreujemy świat sztuki z naszych marzeń.

Bilety w cenie 10 zł (uwaga: dzieci w wieku 10 lat – wstęp wolny)

Zapisy: edukacja.pawilon@mnwr.pl lub 71 712 71 81

Miejsce: Pawilon Czterech Kopuł

27.06, g. 13:00

Art Ten: 10 dzieł po 10 minut. Oprowadzanie po wystawie stałej w ramach obchodów jubileuszu 10-lecia Muzeum Sztuki Współczesnej w Pawilonie Czterech Kopuł

Zapraszamy na urodzinowe oprowadzanie, w trakcie którego 10 osób związanych z Pawilonem Czterech Kopuł opowie o dziełach, które je zachwycają, inspirują, intrygują… W formule „10 dzieł po 10 minut” kryje się 10 opowieści o pracach z kolekcji sztuki współczesnej Muzeum Narodowego we Wrocławiu!

Wstęp z biletem na wystawę stałą

Miejsce: Pawilon Czterech Kopuł

27.06, g. 16:00

Ambasadorzy Pawilonu: spotkanie z Hanną Wróblewską [PJM]. Prowadzenie: Iwona D. Bigos, tłumaczenie na polski język migowy: Elżbieta Resler

W ramach jubileuszu 10-lecia istnienia Pawilonu Czterech Kopuł jako Muzeum Sztuki Współczesnej zapraszamy na spotkanie z historyczką sztuki i kuratorką, dyrektorką Zachęty Narodowej Galerii Sztuki w latach 2010–2021 oraz ministrą kultury i dziedzictwa narodowego (2024–2025) Hanną Wróblewską, która opowie o wybranych ulubionych artystkach i artystach z kolekcji MNWr.

Wstęp wolny

Miejsce: Pawilon Czterech Kopuł

27.06, g. 19:00

Seans multimedialny „Zobacz, usłysz, dotknij!”. Oprowadzanie po wystawie kolekcji w Pawilonie Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej

Trzy kwadranse ze sztuką w Pawilonie Czterech Kopuł – daj się poprowadzić światłem, obrazem, dźwiękiem i słowem. Trwający ponad 45 minut seans multimedialny wprowadza widza w zupełnie inny wymiar odbioru dzieł sztuki, poszerzając pole ich interpretacji. Zwiedzaniu towarzyszą najnowsze technologie: doskonałe oświetlenie, projektory, nagłośnienie, prezentacje multimedialne, które pozwalają na dotarcie do wszystkich obszarów percepcji widza.

Wstęp z biletem za 25 zł (20 zł bilet ulgowy, 15 zł/os. rodzinny i grupowy)

Miejsce: Pawilon Czterech Kopuł

28.06, g. 11:00

Piknik w muzeum. Rodzinne warsztaty Mai Kwiecińskiej dla rodziców i dzieci w wieku do lat 2, wydarzenie w ramach cyklu #muzealniaki_pod_kopułą oraz obchodów 10. urodzin Pawilonu Czterech Kopuł

Piknik w muzeum? Tak! Zapraszamy rodziców wraz z Maluszkami na naszą muzealną łąkę. Rozłożymy koce pod wielkoformatowym obrazem Leona Tarasewicza. Następnie w trakcie sensoryczno-artystycznych warsztatów będziemy sadzić i przesadzać różnokolorowe kwiaty. 

Uwaga! Rączki i ubranka pobrudzimy ziemią do kwiatków! Na zajęcia można przynieść nieduży kocyk do siedzenia.

Bilety w cenie 10 zł

Zapisy: edukacja.pawilon@mnwr.pl lub 71 712 71 81

Miejsce: Pawilon Czterech Kopuł

28.06, g. 12:00

10 powodów, dla których pokochasz Pawilon Czterech Kopuł. Autorskie oprowadzanie z elementami medytacji nad dziełami sztuki z cyklu „Slow looking”, prowadzenie: Barbara Przerwa

W ramach obchodów 10-lecia Muzeum Sztuki Współczesnej w Pawilonie Czterech Kopuł zapraszamy na jubileuszowe spotkanie. Wspaniałe zbiory, wyjątkowa architektura, intrygujące konteksty wystawiennicze, spotkania z artystami, warsztaty plastyczne, teatralne i tańca intuicyjnego. W Pawilonie można zanurzyć się w świecie sztuki, zachwycić się, ale i odpocząć, zrelaksować, pomedytować lub zatańczyć. Co nas tu przyciąga? Opowiedzmy o tym w urodzinowym kontekście.

Wstęp z biletem na wystawę stałą

Zapisy: edukacja.pawilon@mnwr.pl lub 71 712 71 81

Miejsce: Pawilon Czterech Kopuł

28.06, g. 13:00 i 14:30

Sztuka na łące. Rodzinne warsztaty Mai Kwiecińskiej dla rodziców i dzieci w wieku 3–5 lat w ramach cyklu „Sztuczki w Pawilonie” oraz obchodów 10. urodzin Pawilonu Czterech Kopuł

Zamknijcie oczy i wyobraźcie sobie, że jesteście na łące, a kwiaty pachną bardzo intensywnie. Teraz otwórzcie oczy i… tak! Jesteśmy na łące! W muzealnej sali wisi ogromny obraz, który wygląda zupełnie jak łąka pełna pięknych czerwonych kwiatów. To dzieło Leona Tarasewicza. Wspólnie je oglądniemy, a potem zasadzimy własne, bardzo artystyczne kwiatki.

Uwaga! Na warsztatach zapewniamy fartuszki chroniące ubranie, ale i tak możemy się trochę ubrudzić ziemią i farbami.

Bilety w cenie 10 zł

Zapisy: edukacja.pawilon@mnwr.pl lub 71 712 71 81

Miejsce: Pawilon Czterech Kopuł

Zbiory cyfrowe Muzeum Narodowego w Krakowie już dostępne!

Muzeum Narodowe w Krakowie dygitalizuje i udostępnia swoje zbiory w Internecie. Już teraz można oglądać najcenniejsze przedmioty, są także galerie tematyczne dotyczące m.in. dzieł Jana Matejki czy Stanisława Wyspiańskiego. Na stronie znajdziemy także interesujące eseje, a także cyfrową bibliotekę zawierającą stare druki, mapy, czasopisma, rękopisy...

Najcenniejsze

Wśród cennych przedmiotów możemy obejrzeć m.in. dwustronny miecz katów krakowskich z XVI wieku czy mundur po generale Dembińskim z czasów walk na Węgrzech.

Dołman po gen. Henryku Dembińskim z okresu walk na Węgrzech, fot. MN w Krakowie

Dwustronny miecz katów krakowskich, XVI w., fot. Muzeum Narodowe Kraków

Buszując w esejach

Możemy także poczytać interesujące eseje: "Buszujący w zbożu, czyli lato na obrazie" albo "Bagaż podróżnika", kiedy nie dysponowano jeszcze GPS-em :-)

Leon Wyczółkowski, Łan zboża, 1885, fot. Muzeum Narodowe Kraków

"Na pierwszym planie obrazu zatytułowanego po prostu „Lato”, rozłożyste drzewo zaprasza, by schronienia przed upałem poszukać w jego cieniu. Ktoś już nawet z tego zaproszenia skorzystał… Liliowo-błękitne niebo i pękate obłoki wskazują, że być może jeszcze tego samego dnia pojawi się letnia burza.Ten wyjątkowo czuły na piękno krajobrazu artysta zauważył czerwone główki maków ukryte wśród łanu wątłego górskiego żyta lub pszenicy i granicę pola obrał za pierwszy plan obrazu" - pisze o Leonie Wyczółkowskim Jadwiga Gumińska-Oleksy.
Możemy także dowiedzieć się, jak dawniej umilano sobie czas albo jakie uroki Italii ceniono szczególnie.

Zachęcam do odwiedzenia strony Muzeum Narodowego w Krakowie:
https://zbiory.mnk.pl/pl/strona-glowna

informacja prasowa

Rok Boznańskiej w Muzeum Narodowym w Krakowie

Rok 2025 został ogłoszony Rokiem Olgi Boznańskiej – jednej z najwybitniejszych polskich malarek, której twórczość na trwałe wpisała się w historię sztuki europejskiej. Z okazji 160. rocznicy jej urodzin Muzeum Narodowe w Krakowie przygotowało program wydarzeń, przybliżających życie i dorobek artystki.

Olga Boznańska, Autoportret, Muzeum Narodowe w Krakowie

Wśród nich znajdzie się pokaz i wystawa prezentujące zarówno najsłynniejsze obrazy Boznańskiej, jak i mniej znane szkice oraz pamiątki osobiste. Od 15 kwietnia jedna z gablot w Galerii Rzemiosła Artystycznego zostanie w całości poświęcona pamiątkom po artystce, natomiast 5 września zostanie otwarta wystawa czasowa “Boznańska. Kameralnie”, na której będzie można zobaczyć nie tylko obrazy malarki, ale także jej szkice, rysunki z dzieciństwa czy narzędzia pracy. 

Oprócz ekspozycji muzeum zaprasza na wykład poświęcony portretom Olgi Boznańskiej, który pozwoli zgłębić jej twórczość oraz miejsce w historii sztuki. Nie zabraknie także wydarzeń o nieco lżejszym charakterze – w programie znalazł się m.in. pokaz taneczny inspirowany epoką, w której tworzyła malarka.

Zaprosimy Państwa także na oprowadzania po wystawie oraz spacery miejskie szlakiem tej niezwykłej artystki. W planie mamy także spacer artystyczny inspirowany twórczością Boznańskiej - więcej szczegółów wkrótce na naszej stronie internetowej.

Dzięki tej różnorodności obchodów Muzeum Narodowe w Krakowie chce nie tylko przypomnieć postać Boznańskiej, ale także ukazać jej wpływ na kulturę i sztukę do dziś.

WYDARZENIA:

15 kwietnia 2025

godz. 12:15, 13:15, 14:15, Gmach Główny - hol

Olga Boznańska - happening z cyklu „Cracovia Danza: Balet w mieście”

Program nowego happeningu “Olga Boznańska” z cyklu „Cracovia Danza: Balet w mieście”, poświęcony jest tej wielkiej polskiej malarce, artystce, której rocznice obchodzimy w tym roku (160. rocznica urodzin i 85. rocznica śmierci).

Taneczny program, który Cracovia Danza zaprezentuje z tej okazji, nawiązuje do repertuaru salonów w XIX w., tych w Krakowie, Monachium i Paryżu. Pragnąc przypominać i promować postać Olgi Boznańskiej, opiera się na europejskim dziedzictwie tańca salonów z XIX w., w których artystka tańczyła.

W programie zaprezentowane zostaną  najmodniejsze wówczas formy taneczne: kontredans, kotylion, polkę i walca oraz mniej znane: écossaise, bourrée czy landler.

Ta panorama tańców z XIX wieku związana jest z miastami, w których mieszkała i tworzyła Olga Boznańska (Kraków, Monachium, Paryż).

Koncepcja, scenariusz i choreografia – Romana Agnel

Choreografia Polki Moniuszki – Leszek Rembowski

Kostiumy – Monika Polak-Luścińska, Elżbieta Wójtowicz-Gularowska

Występują: Tancerze Baletu Cracovia Danza pod dyrekcją Romany Agnel

wstęp bezpłatny

16 kwietnia 2025
18:00 - wykład: "Jakże tu teraz malować, kiedy pani Boznańska robi takie cudne obrazy?" – portrety Olgi Boznańskiej
MNK Gmach Główny, Al. 3-maja 1, sala AV u Samurajów

Słowa Stanisława Wyspiańskiego opisujące młodzieńcze dzieło Olgi Boznańskiej – portret jej matki stały się swoistym wstępem do międzynarodowej kariery kobiety-artystki z Krakowa. Podczas wykładu przyjrzymy się nie tylko najbardziej znanym portretom Boznańskiej, historii ich powstania, wzajemnym kontaktom modeli z artystką, ale przede wszystkim sposobowi ich malowania.

Prowadzenie

Urszula Kozakowska-Zaucha – historyk sztuki, kustosz w Muzeum Narodowym w Krakowie, kuratorka wystaw związanych głównie ze sztuką Młodej Polski, w tym Olgi Boznańskiej czy Jacka Malczewskiego.

Wykład odbywa się w ramach cyklu: "Wokół Wyspiańskiego", podczas którego przypomnimy najważniejsze wydarzenia z życia artysty, wątki oraz dzieła stworzone dla Krakowa i  sławiące go po dzień dzisiejszy.

wstęp bezpłatny, wymagana rezerwacja

POKAZ I WYSTAWA

od 15 kwietnia 2025

Galeria Rzemiosła Artystycznego

Pokaz pamiątek po Oldze Boznańskiej w Galerii Rzemiosła Artystycznego

Kameralny pokaz pamiątek po Oldze Boznańskiej organizowany jest w ramach cyklicznej wymiany wrażliwych obiektów tkaninowych prezentowanych w Galerii Rzemiosła Artystycznego. Jedna z gablot w sali poświęconej kulturze materialnej XIX wieku w całości będzie dedykowana artystce.

Zaprezentujemy elegancką suknię, subtelną w kolorze i zdobieniach. Także biżuterię, akcesoria mody i fotografie, te drobne przedmioty będą sukcesywnie wymieniane, co w trakcie trwania wystawy urozmaici jej wyraz.

Mimo niewielkiego rozmiaru tego pokazu nie zabraknie dzieł Olgi Boznańskiej. Nie będą to portrety, lecz równie nastrojowe kompozycje kwiatowe oraz malarskie studium wnętrza, w którym bohaterem nie jest człowiek, ale wygodny fotel. Uzupełnimy ekspozycję o używane przez nią narzędzia – paletę oraz cienkie pędzle o sztywnym włosiu.

Pokaz rozpocznie się 15 kwietnia 2025 roku, w 160. rocznicę urodzin artystki, i potrwa przez rok.

Kuratorka: Agnieszka Kwiatkowska

Od 5 września do 2 listopada 2025

Boznańska. Kameralnie

MNK Gmach Główny

W Roku Olgi Boznańskiej Muzeum Narodowe w Krakowie planuje wystawę poświęconą artystce i ukazującą ją zarówno jako doskonałą malarkę, ale również tworząc opowieść o jej życiu i codzienności.

Dla wykształconej w Monachium i robiącej karierę artystyczną w Paryżu Olgi Boznańskiej, rodzinny Kraków był niezwykle ważnym miejscem. Przez całe swoje życie z radością tu powracała, a jednocześnie z ulgą z wyjeżdżała. To właśnie do Krakowa, i do Muzeum Narodowego trafiła duża część spuścizny z paryskiej pracowni artystki. Dlatego też czujemy się w obowiązku, aby przypomnieć życie i artystyczną drogę Boznańskiej. Chcemy odświeżyć znajomość jej twórczości prezentując zarówno znane już prace, ale też takie, które nigdy, albo od prawie sześćdziesięciu lat nie były pokazywane. Są to i obrazy, ale również bogaty zbiór szkiców, szkicowników, prac młodzieńczych i dziecięcych pokazujących rozwój artystyczny Boznańskiej.  Na wystawie zobaczyć będzie można ponad sześćdziesiąt obrazów – w tym przede wszystkim tak charakterystyczne dla niej portrety, ale również martwe natury, pejzaże oraz  podobną ilość rysunków, szkiców, szkicowników i kompletnie nieznanych i zaskakujących prac dziecięcych. Dopełnieniem wystawy będą pamiątki z życia codziennego Boznańskiej – przedmioty, którymi otaczała się na co dzień: książki, lusterka, portfeliki,  bibeloty, figurki, karty do gry, a także stroje – w tym kreacje codzienne, ale również fartuch wykorzystywany do pracy malarskiej. Po raz pierwszy zaprezentowane będą również dokumenty rodzinne, a także wybór listów, między innymi od ważnego w jej życiu Józefa Czajkowskiego.

Chcemy, aby nasza wystawa była nie tylko opowieścią o Boznańskiej – artystce, ale również o Boznańskiej – kobiecie. Zachęcamy, aby przyjść do naszego Muzeum nie na Boznańską, ale do Boznańskiej -– zobaczyć i kontemplować jej twórczość i poznać jej codzienność.

Kuratorka: Urszula Kozakowska-Zaucha

Koordynatorka: Katarzyna Myszor

Projektantka aranżacji: Marta Staszków 

informacja prasowa 

Kraków 1900 - wystawa w Muzeum Narodowym w Krakowie

Wystawa "Kraków 1900" koncentruje się na atmosferze miasta, jego mieszkańcach, ich pracy, poglądach, ale przede wszystkim na sztuce, która odzwierciedlała wszystkie najnowsze, europejskie trendy artystyczne. 

Pokazuje Kraków jako miasto kontrastów, w którym doszło do zderzenia konserwatywnej, ceniącej urzędnicze kariery, galicyjsko-mieszczańskiej mentalności z artystami, dekadencką cyganerią, gorszycielami odrzucającymi wszelkie, tak żywe w Krakowie ideały i konwenanse.

Z jednej strony Kraków tego czasu był miastem zaściankowy, ale z drugiej aspirował do miana “Polskich Aten” i “duchowej stolicy Polski”. Kraków Tarnowskich i Potockich słuchał odgłosów stolicy miłościwie panującego, Kraków artystów i cyganerii, Akademii i teatru – nowin ze stolicy świata.

wystawa "Kraków 1900", fot. Muzeum Narodowe w Krakowie

Wystawę tworzą przede wszystkim obrazy, rzeźby z kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie, ale będzie ona wzbogacona o plakaty, grafiki, ceramikę, ubiory i tkaniny, przedmioty codziennego użytku, zdjęcia archiwalne.

Suknia kapielowa, fot Karol Kowalik, MNK

Zobaczymy na niej uznane arcydzieła – prace najważniejszych polskich artystów przełomu XIX i XX wieku, wśród nich: Teodora Axentowicza, Olgi Boznańskiej, Juliana Fałata, Konstantego Laszczki, Jacka Malczewskiego, Kazimierza Sichulskiego, Piotra Stachiewicza, Jana Stanisławskiego, Jana Szczepkowskiego, Włodzimierza Tetmajera, młodego Stanisława Ignacego Witkiewicza, Wojciecha Weissa, Witolda Wojtkiewicza, Leona Wyczółkowskiego.

Wojciech Weiss, Demon, fot Pracownia Fotograficzna MNK

Kolejne rozdziały wystawy poświęcone są miastu, jego mieszczańskim mieszkańcom, ale również artystom i ich muzom, cyganerii, dekadentom i ich nocnemu życiu towarzyskiemu, ale również zaznaczone zostaną tak ważne problemy jak rozwijająca się w Krakowie polityka, praca i handel, coraz modniejszy sport; zaakcentowana zostanie również rola sztuki sakralnej i fascynacja folklorem. Dobór tematów i obiektów uzmysławia sprzeczności, które budowały ówczesny Kraków, a nade wszystko prezentuje wielkość i jakość powstającej wówczas sztuki. Sztuki, o której Tadeusz Boy Żeleński pisał, że była jedyną siłą, która się mogła przeciwstawić pałacom.

Jozef Czajkowski, Lezaca 1917, fot. Pracownia Fotograficzna MNK

autor: Urszula Kozakowska-Zaucha

informacja prasowa

Wystawa "Kraków 1900" czynna jest od 22 czerwca 2018 roku do 2 czerwca 2019 roku.

"Gotyk w Karpatach" - nowa wystawa w Muzeum Narodowym w Krakowie

Od dziś do 9 sierpnia w Muzeum Narodowym w Krakowie będzie prezentowana wystawa "Gotyk w Karpatach", będąca pierwszą próbą łącznego przedstawienia sztuki schyłku średniowiecza we wszystkich krajach regionu. Zestawiono około stu obrazów i rzeźb, przewiezionych z dziewięciu krajów, które uzupełnia wykonana specjalnie na potrzeby wystawy dokumentacja fotograficzna tego, co nieprzenośne (malowidła ścienne, rzeźba architektoniczna). Zostaną pokazane Karpaty jako obszar artystyczny o utrzymanej ciągłości rozwoju, gdzie jedne dzieła sztuki dawały początek kolejnym. Po obu stronach gór działały bowiem te same warsztaty, obrazy i rzeźby przesyłane były w obu kierunkach, podobnie jak przenikały się tu tendencje w sztuce.

Jan z Nysy – atrybucja Korpus nastawy ołtarzowej z Tuchowa po 1461 Kraków,
Muzeum Narodowe w Krakowie tempera na drewnie, złocenia, srebrzenia
fot. Karol Kowalik /Pracownia Digitalizacji MNK

Wystawa zarówno prezentuje nowe odkrycia, będące rezultatem bieżących prac konserwatorskich bądź badań terenowych, jak i stanowi okazję dla naocznego zweryfikowania atrybucji postawionych dawno temu. Wykorzystujemy też możliwość scalenia – choćby chwilowego – dzieł sztuki, których elementy zostały niegdyś rozproszone.

„Gotyk w Karpatach” stanowi wyjątkową okazję zobaczenia z bliska obrazów i rzeźb na co dzień trudno dostępnych lub wręcz nigdy niepokazywanych publicznie. Dotyczy to choćby niezwykłej jakości popiersia, jedynego zachowanego fragmentu sławnego Krucyfiksu Ostrzyhomskiego, dzieła stylistycznie bardzo bliskiego monumentalnemu krucyfiksowi na belce tęczowej w kościele Mariackim w Krakowie. 

Spisz Krucyfiks (torso) po 1500 Kraków (PL), Muzeum Narodowe w Krakowie ze Starego Wiśnicza drewno lipy, polichromia, złocenia.
 fot. Tomasz Markowski, Łukasz Wojciechowski /Pracownia Digitalizacji MNK

Wielką atrakcję wystawy stanowi rzeźba Wita Stwosza młodszego, osiadłego w Braszowie syna sławnego snycerza: monumentalna figura św. Jana Chrzciciela z centralnej części nastawy ołtarzowej znajdującej się niegdyś w kościele ewangelickim w Roadeș. Niewątpliwym hitem naszej ekspozycji jest też jedna z najdoskonalszych rzeźb Mistrza Pawła z Lewoczy – Chrystus Frasobliwy z katedry preszowskiej – będąca zaskoczeniem dla tych, którzy znają dzieła tego snycerza w bazylice św. Jakuba w Lewoczy. Z kolei z kościoła Franciszkanów w Wiedniu pozyskano słynny Krucyfiks Siedmiogrodzki, który, sprowadzony w dobie baroku z Sybina do stolicy cesarstwa, stał się tam najważniejszym przedmiotem kultu.

Dokładnie pięć wieków temu inwazja osmańska spowodowała rozpad powiązań kulturowych regionu Karpat. Z kolei wieki XIX i XX zdominowała narracja historyczna z pozycji narodowych. „Gotyk w Karpatach” otwiera inną perspektywę, którą chciałoby się określić – za Zbigniewem Herbertem – jako „poszukiwanie znaków utraconej wspólnoty”.

Przestrzeń wystawy, fot. Kacper Trzmiel

Kurator i autor scenariusza wystawy: dr Wojciech Marcinkowski

Koordynacja: Katarzyna Pawłowska (współpraca: dr Štefan Valášek)

Projekt aranżacji i identyfikacji graficznej wystawy: nowy motyw - dr Adam Orlewicz, Agata Rościszewska, Danjel Stelmach

informacja prasowa

Angelika Kuźniak: Boznańska. Non finito /recenzja książki/

Biografia Olgi Boznańskiej, napisana przez Angelikę Kuźniak, stanowi znakomity przykład, jak można twórczo i inspirująco opisać czyjeś życie. Już sam tytuł: "Boznańska. Non finito" każe nam myśleć o postaci, której biografia nie jest czymś zamkniętym, skończonym, jednoznacznym, lecz opowieścią o kobiecie tajemniczej, nietuzinkowej, tragicznej. Gorąco zachęcam do jej lektury.

Angelika Kuźniak dała się poznać jako utalentowana autorka biografii nietuzinkowych kobiet. Zaczęła od górnego C, czyli od ekscytującej Marleny Dietrich ("Marlena", 2009), po niej była romska poetka Papusza (2013), której biografia posłużyła małżonkom Krzysztofowi Krauze i Joannie Kos-Krauze przy realizacji filmu pod tym samym tytułem. Rok później ukazała się książka o Ewie Demarczyk: "Czarny Anioł", napisana pospołu z Eweliną Karpacz-Oboładze, a w 2015 roku nominowana do Nagrody Nike opowieść o genialnej artystce: "Stryjeńska. Diabli nadali".  Pozostając niejako pod urokiem niezwykłych kobiet, wydała w tym roku biografię Olgi Boznańskiej - równie fascynująco napisaną jak tamte.

Angelika Kuźniak nie pisze tradycyjnych (czytaj: nudnych) biografii. Dla każdej ze swoich bohaterek poszukuje odpowiedniej formy wyrazu, a jej narracja jest "gorąca" i czytelnik z przyjemnością daje się jej uwieść. Tak było ze mną i tym razem, a przecież zdarzyło mi się odłożyć z niechęcią do dalszej lektury parę innych książek biograficznych, m.in. "Ingmara Bergmana" Thomasa Sjoberga (autor wyraźnie nie znosi swego bohatera) czy "Herberta" Andrzeja Franaszka - typową cegłę, która nic nowego nie wnosi, za to nuży okrutnie. Z Angeliką Kuźniak jest zgoła zupełnie inaczej. Rzetelna, a jednak nie zalewa nas suchymi informacjami, dociekliwa, a zarazem opowiada o swojej bohaterce w taki sposób, że ani przez chwilę nie odczuwamy znużenia. Przeciwnie, już sam tytuł: "Boznańska. Non finito" każe nam myśleć o postaci, której biografia nie jest czymś zamkniętym, skończonym, lecz opowieścią o kobiecie tajemniczej, nietuzinkowej,nieodgadnionej. W sztuce określenie to oznacza "niedokończony" w odniesieniu do rzeźby, jak to jest w przypadku Pietà Rondanini  Michała Anioła. Jednakże w przypadku biografii artystki pozwala "oglądać" portret "niedokończony", dający możliwość dopełnienia... Motto stanowią dwa cytaty na temat malarstwa. Pierwszy wyszedł spod pióra Leonarda da Vinci i mówi o tym, że "Dobry malarz maluje dwie sprawy: człowieka i wnętrze duchowe". Drugi dotyczy już bezpośrednio twórczości Boznańskiej: "Można powiedzieć, że każdy portret /Olgi Boznańskie/ to zwierzenie, a nawet spowiedź" - pisze anonimowy krytyk. Obydwa ujmują istotę jej portretów.

Świadkowie

Olga Boznańska w swojej paryskiej pracowni, Boulevard Montparnasse 49, 1936, fot. skan książki

Jak wspomniałam, biografia ma swoją oryginalną formę. Rozpoczyna ją ... lista osób, których autorka nazywa świadkami. Ich relacje, listy, wypowiedzi będzie traktowała jako subiektywne i bynajmniej niewyczerpujące opinie o Boznańskiej. Sposób ich przedstawienia jest równie nietuzinkowy. Czasami są to krótkie notki w rodzaju:
"Helena Blumówna. Historyk sztuki, monografistka twórczości Boznańskiej. Znała Olgę osobiście. Była w jej paryskiej pracowni".
Innym znów razem są to noty stylizowane na sądowe, ale przy tym niepozbawione subtelnego humoru:
"Józef Czapski. Artysta, malarz, pisarz. Bywał w pracowni Boznańskiej na Boulevard Montaparnasse. Boznańska uznawała go - jeśli Czapskiemu wierzyć - za niezwykle atrakcyjnego. Przytuliła się do mnie i mówi: Jaki pan jest ładny, ma pan blond włosy i takie czerwone oczy."

Również tytuły poszczególnych rozdziałów mają w sobie coś hm... filmowego:
"Początek lat trzydziestych ubiegłego wieku. Pracownia. Mrok" - tak zatytułowany jest pierwszy rozdział biografii. Bo właśnie od pracowni malarki rozpoczyna się ta opowieść, a każdy ze świadków pamięta ją trochę inaczej. To jak wyglądała, jak była ubrana, że w kąciku jej ust zawsze tlił się papieros, że pokój oświetlała gazowa lampa... Wszyscy zaś potwierdzają, że miała na sobie malarski fartuch. Tajemnicza, zagadkowa postać, nieco ekscentryczna. Oczywiście, po takim wstępie c h c e m y  wiedzieć, jaka była i dlaczego.

Smutne dziewczynki

Rodzina Boznańskich: Adam i Eugenia z córkami - Olgą (stoi z lewej)
i Izą. Kraków 1872, fot. skan książki

Toteż autorka rozpoczyna swoją opowieść od jej narodzin, informacji o rodzicach (matka Francuzka, słabo znająca język polski, ojciec ziemianin, inżynier budownictwa). Rodzinne zdjęcie z 1872 roku pokazuje ok. siedmioletnią Olgę z długimi włosami i smutną poważną twarzą. Na fotelu siedzi młodsza siostra Iza. Podobnie wyglądają na owalnych zdjęciach - poważne i zamyślone. Całe życie będzie utrzymywał je ojciec, nigdy nie wyjdą za mąż ani z nikim się nie zwiążą. Boznańska zostanie doceniona dość szybko, ale będąc z natury osobą życiowo niezaradną, pozwoli się oszukiwać ludziom przy płaceniu honorariów, będzie rozdawać pieniądze biednym, ale i oszustom, którzy biednych udają. Sama żyje w ascezie, w towarzystwie niezliczonej ilości białych myszek, które z czasem stają się szare jak ona sama. Karmi je biszkoptami i traktuje jak dzieci... I znowu cofamy się do lat młodości artystki - jej studiów w Wiedniu, a wcześniej - indywidualnej nauki w Krakowie. Jest na przemian krytykowana (uboga paleta barw) i chwalona. Kuźniak bada jej paletę barw i okazuje się, że wcale nie jest uboga - dowiadujemy się, jakimi kolorami najchętniej malowała, jakich barw użyła np. do namalowania "Dziewczynki z chryzantemami" (1894). A co najważniejsze, co pragnęła przekazać przez swoje portrety.

Wytwarzam sobie obraz duchowy...

Olga Boznańska, Portret malarza Nauena, Muzeum Narodowe Kraków

... osób, które mnie interesują, tylko takich" - napisze po latach. Za Portret malarza Nauena Boznańska otrzymuje w Wiedniu w w 1894 roku złoty medal z rąk brata cesarza, arcyksięcia Karola Ludwika. Dowiadujemy się o tym z ... didaskaliów, bo i taką, wywodzącą się z teatru, formę zastosuje w swojej książce Angelika Kuźniak. Z didaskaliów (kartki w kolorze jasnoniebieskim) dowiadujemy się wielu ważnych rzeczy. Obraz zostaje sprzedany do Muzeum Narodowego w Krakowie za tysiąc czterysta koron austriackich - "równowartość ówczesnych sześćdziesięciu dwóch biletów klasy drugiej na trasie Kraków - Lwów czy sześciuset dziewięćdziesięciu kilogramów masła". Ale nie tylko takie praktyczne wskazówki zawierają didaskalia.

Boznańska i mężczyźni

Olga Boznańska w paryskiej pracowni, ok. 1898, u góry widoczny portret Józefa Czajkowskiego/skan

Otóż w rozdziale "Monachium, Kraków, Paryż" autorka analizuje związki Olgi Boznańskiej z mężczyznami. Malarka wielu fascynowała. Ojciec namawiał ją na małżeństwo z zamożnym Austriakiem, starali się o nią także inni, ale... Jedyny narzeczony, Józef Czajkowski, najbardziej wytrwały w swoich staraniach i chyba też najbardziej przez nią kochany, pisał w listach do niej:

... ja bym całe życie dał, żeby Pani drogę wyzłocić i osłodzić (...), pragnę szczęścia dla Pani, jak ją bardzo kocham z całej duszy".

A jednak rozstaje się z nią "z zimną krwią"... Niepojęte... Angelikę Kuźniak także to dręczy i niepokoi. Toteż sprawę wnikliwie bada. Powołując się na Annę Król, historyka sztuki, relacjonuje w kolejnych didaskaliach:

"Z pewnością była zaangażowana, ale problemem było to, że nie mogła nawiązać kontaktu fizycznego. Nie znosiła dotyku. Pozostawało więc uczucie platoniczne, pozbawione erotyzmu. Jej problemy emocjonalne potwierdzali przyjaciele i znajomi. Helena Blum, która  pierwsza zwróciła na to uwagę, twierdziła, że na życiu Boznańskiej zaważyło coś, co stało się w dzieciństwie. To wyznaczyło drogi życia Olgi i jej młodszej siostry Izy - dwóch nieprzeciętnie zdolnych, a pokiereszowanych emocjonalnie osób (...)". I stawia śmiałą hipotezę, odwołując się zarówno do życiorysu malarki, jak również do jej obrazów. Ale tego, oczywiście, nie zdradzę :-)

Końcówka życia, choroby, a zwłaszcza dramatyczne odejście siostry, pogrąża Olgę Boznańską w całkowitej samotności. Paradoksalnie, zaczyna być w tym czasie coraz bardziej sławna. Troszczą się o nią jak o narodowe dobro - opiekuje się nią komitet specjalnie do tego powołany, ale nie ma to już dla niej specjalnie znaczenia.

"Kto zbyt długo żył tylko sam ze sobą, traci zdolność kochania innych" - napisała malarka na karteczce, która zachowała się w jej archiwum. W testamencie cały swój majątek - pracownię i część domu zapisała Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

Biografia Olgi Boznańskiej, napisana przez Angelikę Kuźniak, stanowi znakomity przykład, jak można twórczo i inspirująco napisać o czyimś życiu. Gorąco zachęcam do jej lektury.

Książka miała premierę w listopadzie 2019 roku w Wydawnictwie Literackim.

"Pan wiecznie Młody. Lucjan Rydel w 100-lecie śmierci" - wystawa w Muzeum Historycznym w Krakowie

Muzeum Historyczne Miasta Krakowa zaprasza do Oddziału Teatralnego Dom pod Krzyżem na wystawę "Pan wiecznie Młody. Lucjan Rydel w 100-lecie śmierci". 

Portret Lucjana Rydla, Stanisław Wyspiański, Kraków 1894, własność rodziny Rydlów,
materiały organizatorów

Sto lat temu zmarł Lucjan Rydel poeta i dramaturg. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa przygotowało z okazji tej okrągłej rocznicy wystawę Pan wiecznie Młody. Lucjan Rydel w 100-lecie śmierci. Ekspozycja ma na celu przybliżenie publiczności sylwetki poety, który do dzisiaj, niestety, odbierany jest jako osoba na pół zmitologizowana. Rydel w świadomości społecznej utożsamiany był z postacią Pana Młodego z dramatu Wesele Stanisława Wyspiańskiego lub kojarzony jako bohater Plotki o Weselu Tadeusza Boya-Żeleńskiego. Takie podejście zakłamało obraz tego wybitnego człowieka, w negatywny sposób pokazało jego osobowość, nie pozwoliło dostrzec jego talentów i dorobku artystycznego. A Lucjan Rydel, z wykształcenia doktor praw, w swoim krótkim życiu uprawiał wiele zawodów, między innymi był pisarzem i publicystą, rozwijał twórczość poetycką, dramaturgiczną, był znakomitym tłumaczem, historykiem, krytykiem teatralnym, dyrektorem teatru, zaangażowanym społecznikiem, a także… ekspertem w zakresie rolnictwa. Różnorodność i bogactwo uprawianych zawodów, przy równoczesnym perfekcjonizmie, pewnym rozedrganiu oraz przysłowiowym gadulstwie, czyniło z niego osobę na wskroś ludzką, bliską, inspirującą.

Lucjan Rydel jako dziecko, materiały organizatorów

Monograficzna wystawa o Lucjanie Rydlu podzielona jest na pięć części, w których prezentowane są różne aspekty życia i działalności poety. Poszczególne elementy ekspozycji dotyczą jego dzieciństwa, czasów szkolnych i młodości; pracy w teatrze i dla teatru; wydarzenia, jakim był ślub z prostą, wiejską dziewczyną Jadwigą Mikołajczykówną oraz pracy i działalności Rydla już po przeprowadzce na wieś. Ekspozycja została zaaranżowana tak, aby przybliżyć zwiedzającym atmosferę Krakowa przełomu XIX i XX wieku. Z pewnością pomogły w tym zaprezentowane na wystawie obiekty, z których większość pochodził ze zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, a także pamiątki udostępnione przez rodzinę Rydlów, obiekty przekazane przez Archiwum Teatru im. J. Słowackiego w Krakowie, Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Literatury w Warszawie oraz Muzeum Teatralne Teatr Wielki – Opera Narodowa w Warszawie.

Lucjan Rydel z żoną przy stole przed dworkiem w Toniach, ok. 1910, własność MHK

Na ekspozycji prezentowane są między innymi: portrety Rydla i jego najbliższych, fotografie teatralne i prywatne, egzemplarze reżyserskie sztuk, notatniki z podróży, listy, które stworzyły wielowątkową opowieść o fascynującej historii Krakowa i osób z nią związanych.

Wystawa została otwarta w budynku Oddziału Teatralnego MHK Dom Pod Krzyżem, który po dłuższej przerwie znów został otwarty dla zwiedzających.
Wystawa jest wpisana w miejski program obchodów 100. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości Wyzwolona_1918.

Widok sceny Teatru Miejskiego w Krakowie z dekoracjami St. Wyspiańskiego wg projektu autora, mal Zygmunt Wierciak, ok. 1901, własność MHK

Wystawa jest wpisana w miejski program obchodów 100. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości Wyzwolona_1918.

W dniach 5-6 lipca 2018, w Pałacu Krzysztofory, sala audytoryjna Kupferhaus, odbędzie się konferencja Lucjan Rydel – w setną rocznicę śmierci współorganizowana z Uniwersytetem Pedagogicznym w Krakowie.

Wystawa: Pan wiecznie Młody. Lucjan Rydel w 100-lecie śmierci 
Czas trwania: 5 lipca – 9 grudnia 2018 roku 
Miejsce: Dom pod Krzyżem, ul. Szpitalna 21 
Otwarcie wystawy: 4 lipca 2018 godz. 17:00
Kurator wystawy: dr Agnieszka Kowalska

informacja prasowa

"Święty Sebastian i Święty Maurycy" - wystawa nowych nabytków w Domu Józefa Mehoffera

W kwietniu 2019 roku do kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie dołączył kolejny projekt wykonawczy Józefa Mehoffera do witraży w katedrze św. Mikołaja we Fryburgu,  karton „Św. Sebastian i św. Maurycy” (1899), który wraz z kartonem „Św. Katarzyna i św. Barbara”, zakupionym przez MNK w ubiegłym roku, współtworzy projekt uznawanego za arcydzieło sztuki monumentalnej  witraża „Męczennicy” (1898-1901).

Witraże w katedrze św. Mikołaja we Fryburgu to dzieło życia Józefa Mehoffera,  realizowane od  roku 1895 przez ponad czterdzieści lat, dzieło powszechnie znane i cenione, dzięki któremu stał się on jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich artystów w Europie.

Witraż „Męczennicy”, eksponowany  na Powszechnej Wystawie Światowej w Paryżu w 1900 roku, nagrodzony został złotym medalem. Był to od ponad dwudziestu lat pierwszy, spektakularny sukces polskiego artysty na Salonie.

Józef Mehoffer, Św. Sebastian i św. Maurycy, 1899; Karton do lewego okna witraża "Męczennicy"
w katedrze św. Mikołaja we Fryburgu; akwarela, gwasz, papier naklejony na płótno

To pierwsze z monumentalnych dzieł Mehoffera, w którym tak silnie uwidaczniają się cechy Art Nouveau. O jego wielkiej dekoracyjności przesądza bogactwo wypełniających go, stylizowanych motywów. Jednym z najważniejszych  środków wyrazu jest tu dekoracyjna, ekspresyjna linia. 

Centralną część scen jego środkowej partii wypełniają wyobrażenia chrześcijańskich męczenników z przełomu III i IV wieku, podejmujących decyzję o odmowie wyparcia się wiary, jednoznaczną z wyborem śmierci.

Józef Mehoffer, Św. Sebastian i św. Maurycy, 1899; Karton do lewego okna witraża "Męczennicy"
w katedrze św. Mikołaja we Fryburgu; akwarela, gwasz, papier naklejony na płótno. 

W kompozycji „Św. Sebastian i św. Maurycy” po lewej stronie Mehoffer przedstawił św. Sebastiana; w trakcie montażu okna witrażowego, kwaterę poświęconą temu świętemu osadzono ostatecznie po prawej. Św. Sebastian (zm. ok. 288 ) był  centurionem, zapewne dowódcą straży przybocznej cesarza Dioklecjana.  Za wyznawanie wiary w Chrystusa został skazany na śmierć –  przywiązano go do pala na placu ćwiczeń i zamieniono w żywy cel. Św. Maurycy (zm. ok. 285  lub 302), wyobrażony po prawej, był dowódcą Legii Tebańskiej, która wchodziła w skład armii cesarza Maksymiana zdążającej na północ przez Alpy, by zmierzyć się z Galami. Sześciotysięczna Legia została zmasakrowana za odmowę oddania hołdu bóstwom pogańskim.

Józef Mehoffer, Św. Sebastian i św. Maurycy, 1899; Karton do lewego okna witraża Męczennicy
w katedrze św. Mikołaja we Fryburgu; akwarela, gwasz, papier naklejony na płótno. 

Wystawa jest czynna do 5 stycznia 2020 roku.

informacja prasowa, zdjęcia: Muzeum Narodowe Kraków

Skarby epoki Piastów. Wystawa w 700. rocznicę koronacji Władysława Łokietka

Zamek Królewski na Wawelu zaprasza na wyjątkową wystawę "Skarby epoki Piastów". Wśród obiektów zobaczyć można m. in. wspaniałe kielichy z XIII i XIV w., relikwiarz św. Zygmunta z XIV w. czy krzyż z diademów pochodzący z XIII wieku. Ekspozycji towarzyszą liczne wydarzenia: wykłady, zwiedzanie z kuratorem. Wystawa potrwa do 19 kwietnia 2020 roku.

Wystawa upamiętnia siedemsetną rocznicę koronacji Władysława Łokietka dokonanej na Wawelu 20 stycznia 1320 roku. Wydarzenie to otwarło nową kartę w dziejach Polski. Zakończył się ostatecznie okres rozbicia dzielnicowego i urzeczywistniło się długo oczekiwane odrodzenie Królestwa. Wobec okoliczności politycznych, szczególnie czeskich pretensji do polskiego tronu, książę Władysław zmienił dotychczasową tradycję i wybrał na miejsce sakry królewskiej nie Gniezno, lecz Kraków. Od tego czasu kościołem koronacyjnym stała się katedra na Wawelu – miejsce kultu św. Stanisława; poza kilkoma wyjątkami większość polskich monarchów oraz ich małżonek przyjęło koronę w jej murach.

Relikwiarz św. Zygmunta, herma, Kraków (?) 1370, Płock, Muzeum Diecezjalne, fot. materiały
Zamku Królewskiego na Wawelu

Jak wiadomo ze źródeł, w XIII stuleciu w skarbcu wawelskiej świątyni przechowywano insygnia władzy królewskiej, wśród nich włócznię św. Maurycego, którą w roku 1000 otrzymał Bolesław Chrobry od cesarza Ottona III przy gnieźnieńskim grobie św. Wojciecha. Ta wyjątkowa relikwia zachowała się do dzisiaj i jest eksponowana na wystawie. Towarzyszy jej miecz zwany Szczerbcem, użyty podczas Łokietkowej koronacji. Sporządzone na tę okazję korona, berło i jabłko przepadły w późniejszych wiekach.

Szczerbiec, fot. Wikipedia

Rocznica pierwszej wawelskiej koronacji dała okazję do sprowadzenia i pokazania szerokiej publiczności wybitnych zabytków złotnictwa oraz klejnotów pochodzących z okresu panowania dynastii Piastów. Poza zbiorami Zamku Królewskiego na Wawelu i katedry krakowskiej zachowały się one w historycznych kościołach, głównie małopolskich, wielkopolskich, a także mazowieckich. Najstarsze z nich datowane są na wiek X, najpóźniejsze pochodzą z wieku XIV. Spośród dzieł najcenniejszych trzeba wymienić krzyż zestawiony z dwóch złotych koron z połowy XIII stulecia, należący do najwybitniejszych osiągnięć złotnictwa europejskiego, oraz zespół pamiątek po św. Kindze zachowanych w starosądeckim klasztorze klarysek.

Kielich, Kraków 1363, skarbiec Kolegiaty Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny,
fot. materiały Zamku Królewskiego na Wawelu

Prawdziwym wydarzeniem jest prezentacja w Krakowie najcenniejszych klejnotów tak zwanego skarbu ze Środy Śląskiej: wspaniałej złotej korony kobiecej ozdobionej orłami oraz zapony (Muzeum Narodowe w Wrocławiu). Najwyższy poziom artystyczny reprezentują fundacje Kazimierza Wielkiego, ostatniego Piasta na polskim tronie. Obok siebie znalazły się kielichy z Trzemeszna, Stopnicy i Kalisza oraz hermy (popiersia) św. Marii Magdaleny ze Stopnicy i św. Zygmunta z katedry w Płocku.

Oprawa Ewangeliarza Anastazji, warsztat nadmozański lub Polska, ok. 1170,
Warszawa Biblioteka Narodowa, fot. materiały Zamku Królewskiego na Wawelu

Wydarzenia towarzyszące

wykłady

godz. 17.00, Centrum Wystawowo-Konferencyjne, wstęp wolny
23 stycznia "Sztuka na dworze Kazimierza Wielkiego"
dr hab. Marek Walczak, prof. UJ (Instytut Historii Sztuki UJ)
25 lutego "Średniowieczne koronacje królewskie Piastów i Jagiellonów w katedrze wawelskiej"
prof. dr hab. Krzysztof Ożóg (Instytut Historii UJ)
31 marca "O koronach rozmaitych"
Dariusz Nowacki (Zamek Królewski na Wawelu)

Skrzyneczka z kości słoniowej, Paryż, ok. 1330-1350, skarbiec Katedry n Wawelu,
fot. materiały Zamku Królewskiego na Wawelu

zwiedzanie z kustoszem

godz. 13.00, obowiązuje rezerwacja*
26 stycznia, 16 lutego, 29 marca
spotkania dla rodzin z dziećmi
godz.10.30, czas trwania: ok. 2,5 godz.; obowiązuje rezerwacja*
opłaty: dziecko 10 zł, opiekun 5 zł
22 lutego "Zacznijmy od początku – Piastowie i koronacje"
dla dzieci 7-12 lat
część merytoryczna, warsztat i prowadzenie: Magdalena Gacek, Agnieszka Pytel
miejsce: sale wystawy czasowej, sale edukacyjne w bud. nr 7
7 marca "Na wagę złota"
dla dzieci 8-12 lat
część merytoryczna, warsztat i prowadzenie: Magdalena Gacek, Agnieszka Pytel
miejsce: sale wystawy czasowej, wybrane sale Skarbca Koronnego, sale edukacyjne w bud. nr 7
18 kwietnia Święci – patroni i patronki czasów panowania dynastii Piastów
dla dzieci 9–12 lat
opłaty: dziecko 5 zł, opiekun 5 zł
prowadzenie: Bożena Litewka i Robert Adamczak oraz studenci Instytucji Historii UJ z udziałem Zespołu Muzyki Dawnej Floripari, który zaprezentuje wybrane pieśni ze swojego programu Śpiewają Wieki czyli historia Polski pieśnią opowiedziana miejsce: sale wystawy czasowej, sale edukacyjne w budynku nr 7 , rezerwacja: zgłoszenia przyjmowane od poniedziałku poprzedzającego spotkanie, tel. 12 422-51-55 wew. 290, poniedziałek-piątek: 9.00-12.00, 14.00-15.00

informacja prasowa