Tytuł bloga powstał z inspiracji prozą Brunona Schulza, w której wielokrotnie, w różnych kontekstach, pada to tajemniczo brzmiące słowo, znaczące o wiele więcej niż „składniki”, bo mające rangę metafory, symbolu…
Kulturalne Ingrediencje nie jest blogiem monotematycznym, np. książkowym czy filmowym. Łączę w nim wszystkie moje pasje w jedną całość. Znajdują się tu teksty dotyczące literatury, filmu, muzyki i sztuk plastycznych. Ponadto rozmowy z artystami i własne zapiski.To także moje archiwum.
To druga płyta wydana w tym roku przez Filharmonię Sudecką im. Józefa Wiłkomirskiego w Wałbrzychu i zarazem druga część jej projektu rozpoczętego w 2021 roku, dotyczącego twórczości Jana Adama Maklakiewicza – wybitnego polskiego kompozytora XX wieku. Płyta „Jan Adam Maklakiewicz Dzieła Symfoniczne #2” ma swoją premierę 24 listopada 2023 r.
Data wydania tego albumu nie jest przypadkowa, 24 listopada jest bowiem dniem urodzin Jana Adama Maklakiewicza, który przyszedł na świat w 1899 r. Utwory zgromadzone na płycie należą do jego późnej twórczości, obejmującej lata 1930-1947. Są to: „Madonny” - cztery pieśni na sopran i orkiestrę, „Koncert wiolonczelowy”, cztery „Pieśni japońskie” na sopran i orkiestrę oraz „Tango symfoniczne”, w wykonaniu Orkiestry Symfonicznej Filharmonii Sudeckiej, sopranistki Joanny Freszel i wiolonczelisty Tomasza Darocha pod dyrekcją Bartosza Żurakowskiego.
Tomasz Daroch, fot. Łukasz Rajchert
„Koncert wiolonczelowy” Jana Adama Maklakiewicza został skomponowany dla wybitnego polskiego wiolonczelisty – Kazimierza Wiłkomirskiego. Tuż po swojej prapremierze utwór ten otrzymał nagrodę państwową, zachwycając zwłaszcza oryginalnym i bogatym instrumentarium. „Jest to absolutnie wyjątkowe dzieło – mówi Tomasz Daroch – ponieważ łączy wiele stylów. Jest pierwiastek impresjonistyczny, jest też dużo polskiego folkloru, a nawet przedwojennej muzyki filmowej. Jest to bardzo ciekawa fuzja różnych stylów a ostatecznie cały koncert prezentuje się niezwykle lirycznie i bardzo romantycznie”.
Joanna Freszel wspominając pracę nad płytą przyznaje: „Miałam przyjemność uczestniczyć w nagraniu pieśni „Madonny”, dziele, które ma tutaj swoją premierę fonograficzną z czego się szalenie cieszę. W moim odczuciu jest to materiał niezwykle wartościowy i nie pojmuję dlaczego „Madonny” dotychczas nie były „odkopane”, a tym bardziej wykonywane”.
Joanna Freszel, fot. Anna Konieczna-Purchała
Od 24 listopada 2023 r. płyta jest dostępna do odsłuchania i kupienia w cyfrowej wersji w serwisie Bandcamp (https://filharmoniasudecka.bandcamp.com/album/jan-adam-maklakiewicz-dzie-a-symfoniczne-2). Jej fizyczne egzemplarze na nośniku CD trafią do sprzedaży podczas I Festiwalu Bożonarodzeniowego, który odbędzie się w Filharmonii Sudeckiej w dniach 8-17 grudnia 2023 r. Dla wielu melomanów płyta „Jan Adam Maklakiewicz Dzieła Symfoniczne #2” może być ciekawym pomysłem na świąteczny prezent.
Bartosz Żurakowski, fot. materiały prasowe FS
Wydanie płyty zostało dofinansowane ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury w ramach programu „Muzyczny ślad 2023”, realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca. patronem medialnym płyty jest TVP Kultura.
W najbliższą sobotę 13 marca o godz. 19.00 na antenie, stronie internetowej i Facebooku Dwójki oraz na kanale YouTube Polskiego Radia transmisja z koncertu Joanny Freszel i Rafała Łuca. Duet zaprezentuje interpretacje utworów kompozytorów z różnych epok, od XVII do XXI wieku.
Joanna Freszel jest absolwentką Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina w Warszawie (2013)
W 2019 roku uzyskała tytuł doktora sztuk muzycznych. Zdobyła m.in. III Nagrodę i Nagrodę Specjalną w Konkursie im. K. Szymanowskiego (2009), I Nagrodę (Giuseppe Sinopoli Award) wraz ze Specjalną Nagrodą Opery we Frankfurcie na J:opera Voice Competition ISA ’12. Jest zdobywczynią Paszportu Polityki (2017) i Koryfeusza w kategorii Wydarzenie Roku za udział w „Drachu” Aleksandra Nowaka (2020). Współpracuje z Estońską Operą Narodową, Teatrem Wielkim Operą Narodową w Warszawie oraz Teatrem Wielkim w Poznaniu. Specjalizuje się w wykonywaniu muzyki współczesnej, choć z powodzeniem sięga do dzieł wszystkich epok.
Z kolei Rafał Łuc to absolwent Royal Academy of Music w Londynie (w klasie prof. Owena Murraya), Musikene Centro Superior de Musica del Pais Vasco w San Sebastian (w klasie Iñakiego Alberdiego) oraz Akademii Muzycznej im. Karola Lipińskiego (w klasie akordeonu dra hab. Zbigniewa Łuca).
W 2018 roku uzyskał tytuł doktora habilitowanego sztuk muzycznych. Podczas studiów w Wielkiej Brytanii artysta grał w najważniejszych salach koncertowych w Londynie, Manchesterze, Bristolu czy Birmingham. Występował również w Stanach Zjednoczonych. Jest autorem kilku płyt, w tym m.in.: „acc++ca” z utworami na akordeon i elektronikę, „cROSSFAdE” oraz „Dualabilis”.
Jaki repertuar przygotowali muzycy na spotkanie ze słuchaczami Programu Drugiego Polskiego Radia? – Zaprezentujemy interpretacje utworów kompozytorów z różnych epok, od XVII do XXI wieku. Będzie Purcell, Mozart, Żeleński, Duchnowski, a także Maja Ratkje i Frode Haltli – zapowiadają sopranistka Joanna Freszel oraz akordeonista Rafał Luc.
Do wysłuchania i obejrzenia „Domówki z Dwójką” zapraszamy 13 marca (sobota) o godz. 19.00 – transmisja na antenie PR2, stronie internetowej Dwójki i Facebooku Dwójki oraz na kanale YouTube Polskiego Radia.
9 stycznia 2018 roku w Teatrze Wielkim Operze Narodowej w Warszawie po raz 25. wręczono młodym twórcom PASZPORTY POLITYKI.
logotyp
To już 25 lat
Inicjatorem nagrody był ZDZISŁAW PIETRASIK - wybitny dziennikarz, publicysta, krytyk filmowy i teatralny, wieloletni szef redakcji kulturalnej w tygodniku POLITYKA. Idea wykreowania nowej nagrody była prosta:
„nieuleganie modom i środowiskowym naciskom, uważnego wysupływania najbardziej wartościowych dokonań, ale i z przekonania, że młoda kultura jest dobrem, które należy wspierać i promować”.
Autor pomysłu zaprosił do współpracy całe środowisko krytyki polskiej sztuki. Zaproponował także dwuetapowy wybór wyróżniających się artystów i kategorie, do których byli zgłaszani nominowani. Przez ćwierć wieku wprowadzono kilka zmian proceduralnych oraz dostosowano nazwy kategorii do nowych, dynamicznie rozwijających się kierunków i trendów w sztuce. Aby podkreślić kreatywność twórców i tendencje zmian w sztuce zastąpiono kategorie PLASTYKA - SZTUKAMI WIZUALNYMI (2003 r.), ROCK-POP-ESTRADA - MUZYKĄ POPULARNĄ, a MUZYKĘ przypisano do kategorii MUZYKA POWAŻNA (2006 r.). Powołano też nową kategorię KULTURA CYFROWA (2016), która obejmuje wszelkie formy kultury, gdzie wyjściową formą jest kod programowania, ze szczególnym uwzględnieniem gier wideo na komputery, konsole i urządzenia przenośne, różnego rodzaju aplikacji, różnorodnych form internetowych, VR i filmów interaktywnych. Od 2002 roku wręczany jest KREATOR KULTURY – nagroda ta nie podlega nominacjom i jest przyznawana wybitnym osobistościom polskiej kultury, których praca miała wpływ na rozwój i popularyzację polskiej kultury.
W 2014 roku wręczono nagrodą wyjątkową i jak dotąd przyznaną tylko raz, była to NAGRODA SPECJALNA, którą kapituła uhonorowała Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce.
Przez 25 lat istnienia nagrody Kapituła PASZPORTÓW POLITYKI nagrodziła 147 laureatów w tym 187 artystów i twórców (licząc zespoły) oraz wyróżniła 20 Kreatorów Kultury. Dwa razy przyznano nagrody ex aequo – w 2009 r. w kategorii film PASZPORTY otrzymali Xawery Żuławski i Borys Lankosz, a w 2011 w kategorii muzyka popularna nagroda przypadła Julii Marcell i Maciejowi Szajkowskiemu.Ćwierć wieku to również obraz pokoleniowy artystów i twórców. Wielu nagrodzonych w latach 90-tych są dzisiaj uznanymi twórcami, którzy wychowali nowe pokolenie artystów nagrodzonych PASZPORTAMI POLITYKI już w XXI wieku. I tak w 1995 roku w kategorii muzyka wyróżniono Wojciecha Waglewskiego, a w 2006 nagrodę przyznano Bartoszowi i Piotrowi Waglewskim – Fisz i Emade, kolejny laureat z 95-ego w kategorii film to Marcel Łoziński, którego syn Mikołaj Łoziński otrzymał PASZPORT POLITYKI w 2011 roku, w 1999 r. w kategorii plastyka laureatem był Leon Tarasewicz, a w 2015 tę prestiżową nagrodę w kategorii sztuki wizualne dostał jego uczeń Tymek Borowski.
PASZPORTY POLITYKI są dzisiaj jedną z najważniejszych nagród w świecie kultury i cieszy się ogromnym prestiżem w środowiskach twórczych. Nikt z dziennikarzy POLITYKI nie spodziewał się 25 lat temu, że „luźno rzucony pomysł w korytarzu redakcyjnym” przemieni się w tak ważne i znaczące wydarzenie dla polskiej kultury. Pierwsze PASZPORTY POLITYKI wręczano w skromnej sali konferencyjnej, w kameralnym gronie dziennikarzy tygodnika i laureatów. Co zostało udokumentowane na czarno-białych jeszcze fotografiach. 25. edycja wręczenia PASZPORTÓW POLITYKI odbyła się na scenie Teatru Wielkiego Opery Narodowej.
PASZPORTY 2018
W 2018 roku na 25. Gali wręczenia PASZPORTÓW POLITYKI nagrody zostaną przyznane w następujących kategoriach: FILM, TEATR, SZTUKI WIZUALNE, LITERATURA, MUZYKA POWAŻNA, MUZYKA POPULARNA, KULTURA CYFROWA. Laureat w poszczególnych kategoriach będzie wybrany spośród trzech nominacji.
FILM - JAGODA SZELC
W kategorii FILM nagrodę odebrała Jagoda Szelc - za niezależność, świeżość spojrzenia, artystyczną konsekwencję i wyjątkowo oryginalny sposób ukazania świata na krawędzi w filmie „Wieża. Jasny dzień”.
Reżyserka i scenarzystka (ur. 1984 r.). Ukończyła grafikę na Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu i Wydział Reżyserii Filmowej i Telewizyjnej PWSFTviT w Łodzi. Jest autorką 10 krótkometrażowych etiud fabularnych i dokumentalnych, m.in. o imigrantkach, żałobie po stracie bliskiej osoby czy dorastaniu, w których dała się poznać jako dojrzała artystka. Lubi eksperymentować, ma też świadomość tego, co dzieje się we współczesnym kinie światowym. Widać, że uczy się od najlepszych: Lanthimosa, Polańskiego, von Triera. Kręcona w Bystrzycy Kłodzkiej na Dolnym Śląsku „Wieża. Jasny dzień”, jej pełnometrażowy debiut fabularny, wyrasta z kina gatunkowego. Szelc ma już pomysł na kolejny autorski film, także z pogranicza gatunków, o intrygującym tytule „Delikatny balans terroru”. Scenariusz do niego otrzymał II Nagrodę Mazowieckiego Konkursu Scenariuszowego „Script Wars”.
LITERATURA - MARCIN WICHA
Laureatem w dziedzinie literatury został Marcin Wicha - za oszczędność języka i bogactwo książki, która mówi o rzeczach najważniejszych: o żałobie, rodzinie, o Polsce, i przede wszystkim o słowach i milczeniu.
Urodził się w 1972 r. w Warszawie, jest grafikiem, współwłaścicielem firmy projektowej Frycz i Wicha. Projektuje okładki książek i czasopism (np. „Literatury na Świecie”), plakaty, znaki graficzne. Przez kilka lat publikował cotygodniowe komentarze rysunkowe w „Tygodniku Powszechnym”. Pisuje artykuły i współpracuje z czasopismami, a dzieci i rodzice mogą go znać jako autora słynnej Klary z książek „Klara. Proszę tego nie czytać” i „Klara. Słowo na Szy”. W tej ostatniej książce pada fundamentalna kwestia: „Czwarta klasa. Żarty się skończyły”. Dla dzieci napisał jeszcze książkę „Łysol i strusia” i kontynuację przygód Bolka i Lolka. Pierwsza jego książka dla dorosłych to „Jak przestałem kochać design” (2015 r.) , w której połączył opowieść autobiograficzną o dorastaniu w domu architekta, w którym toczy się wojna z PRL-owską brzydotą, z opowieścią o estetycznym przemianach w Polsce ostatnich 40 lat. Za napisaną w 2017 książka „Rzeczy, których nie wyrzuciłem” (Wydawnictwo Karakter) otrzymał nominację do PASZPORTÓW POLITYKI.
TEATR - MICHAŁ BORCZUCH
Michał Borczuch otrzymał nagrodę w dziedzinie TEATRU - za teatr oryginalny i poruszający. Pełen empatii, a jednocześnie uważnie i nie bez ironii analizujący tworzenie się i działanie naszego ego, mechanizmy pracy pamięci oraz rolę sztuki w życiu.
Urodził się w 1979 r. w Krakowie, reżyser, absolwent Wydziału Grafiki ASP w Krakowie i Wydziału Reżyserii krakowskiej PWST. Wyróżniany jako nominowany do Paszportów Polityki w latach 2009, 2012, 2013 i 2017. W tworzonych spektaklach przygląda się swojemu pokoleniu, bierze pod lupę okres dzieciństwa, zgłębia temat niedojrzałości, bada moment kształtowania się tożsamości. O jednym z jego pierwszych przedstawień, „Wielkim człowieku do małych interesów” Fredry (Stary Teatr w Krakowie, 2005 r.), Łukasz Drewniak pisał, że to „jam” na temat prowincjonalnej nudy dorastania”. Jego teatr ewoluuje, ale wciąż, jak pisał Grzegorz Niziołek, „broni pozycji słabych bohaterów, niepokoi podskórną emocjonalnością przekazu. Efekt wieloznaczności, jaki uzyskuje w pracy z aktorami i obrazem scenicznym, nie ma sobie równych (...)”. Najnowsze realizacje Borczucha „Wszystko o mojej matce” (Łaźnia Nowa w Krakowie) był wielokrotnie nagradzany na festiwalach teatralnych. Inne cenione obrazy sceniczne Michała Borczucha to: „Zew Cthulhu” z Nowego Teatru w Warszawie oparty na motywach prozy Lovecrafta i aktorskich improwizacjach oraz „Moja walka” z TR Warszawa - adaptacja sześciotomowej powieści autobiograficznej Karla Ove Knausgårda.
SZTUKI WIZUALNE - NORMAN LETO
W dziedzinie SZTUK WIZUALNYCH - Norman Leto - za konsekwentne i oryginalne budowanie pomostów między sztuką a nauką. Także w ostatnim imponującym rozmachem intelektualnym i realizacyjnym dziele – filmie „Photon”.
Pod tym pseudonimem artystycznym ukrywa się (od 2006 r.) Łukasz Banach – 37-latek urodzony w Bochni. Jest samoukiem. W 1999 r. zrezygnował z formalnej edukacji i zajął się sztuką. W 2007 r. rozpoczął współpracę z reżyserem Krystianem Lupą przy spektaklu „Factory 2”, miał też pierwszą indywidualną wystawę w Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie. W 2010 r. wydał powieść „Sailor” oraz nakręcił na jej podstawie pełnometrażowy film, doskonale przyjęty na festiwalu Nowe Horyzonty. W ubiegłym roku w Państwowej Galerii Sztuki w Sopocie zorganizowano przegląd jego dorobku malarskiego. Od 2012 r. pracował nad filmem „Photon”, który swą premierę kinową miał w tym roku. Obraz otrzymał Nagrodę Publiczności na MFF T-Mobile Nowe Horyzonty oraz Złotego Pazura na Festiwalu Filmowym w Gdyni. Od wielu lat Leto zaliczany jest do czołówki polskich artystów młodszego pokolenia. W styczniu 2018 r. ukaże się książka „Detoks” będąca zapisem niezwykłej i wielkiej przyjaźni młodego wówczas Normana Leto ze starszym od niego o dwa pokolenia Zdzisławem Beksińskim.
MUZYKA POWAŻNA - JOANNA FRESZEL
Laureatką MUZYKI POWAŻNEJ została Joanna Freszel - za wszechstronność, kreatywność, precyzję, sceniczny wdzięk i swobodę śpiewania w najrozmaitszych estetykach muzycznych.
Sopran. Urodzona w 1983 r. w Warszawie, absolwentka z wyróżnieniem, a obecnie doktorantka tutejszego Uniwersytetu Muzycznego. Ukończyła też studia ochrony środowiska na SGGW. Stypendystka Ministra Kultury (2010 i 2011 r.), programów Pro Polonia (2011 r.) i Młoda Polska (2014 r.). Otrzymała Les Orphées d'Or – Prix de la SACD od Académie du Disque Lyrique za najlepszą interpretację muzyki współczesnej na debiutanckiej płycie „Real Life Song” (DUX, 2016 r.), a także m.in. II nagrodę i nagrodę specjalną na I Ogólnopolskim Konkursie Wokalnym im. Mieczysława Karłowicza w Krakowie (2006 r.), I nagrodę i nagrodę dla najlepszego sopranu na I Ogólnopolskim Konkursie Wokalnym im. Haliny Słonickiej w Suwałkach (2008 r.), I nagrodę na II Letniej Akademii Śpiewu w Sopocie (2010 r.), I nagrodę i trzy nagrody specjalne na II Konkursie im. Jana i Edwarda Reszków (Częstochowa, Polska, 2011), nagrodę specjalną na konkursie Belvedere w Wiedniu (2011 r.) oraz I nagrodę (Giuseppe Sinopoli Award) wraz z nagrodą specjalną Opery we Frankfurcie na J:opera Voice Competition isa12 (2012 r.). Śpiewa na scenach największych teatrów operowych w kraju i Europie. Dokonała prawykonań m.in. utworów Uriego Caine’a, Aleksandra Kościówa, Krzysztofa Wołka, Adama Falkiewicza. Uczestniczyła w pierwszym polskim wykonaniu „Stabat Mater” Arvo Pärta.
MUZYKA POPULARNA - ZESPÓŁ HAŃBA!
W tej dziedzinie wyróżniony został zespół HAŃBA! - za muzyczno-literacko-polityczną rekonstrukcję, która daje efekt zaskakujący: twórczo odświeża formułę folku i punka, a przy tym celnie opisuje dzisiejsze polskie konflikty i zagrożenia.
Pierwotnie: Zbuntowana Orkiestra Podwórkowa Hańba! Uformowała się w Krakowie w 2011 r. Formacja zadebiutowała w 2013 r. Gra w składzie: Michał Radmacher – akordeon, klarnet, Andrzej Zagajewski – banjo, śpiew, Mateusz Nowicki – bęben, grzebień, śpiew, Jakub Lewicki – tuba, śpiew (pseudonimy sceniczne, kolejno: Wiesław Król, Andrzej Zamenhof i Adam Sobolewski, Ignacy Woland). Muzyka Hańby to połączenie miejskiego folku z punkiem, stąd pewnie częste porównania z Irlandczykami z The Pogues. Inspiracją podstawową jest Polska przedwojenna z jej rewolucyjną i antysanacyjną poezją, kabaretami, kulturą robotniczą, folklorem politycznym i ludycznym. Muzycy z Hańby! korzystają z wierszy Tuwima, Brzechwy, Broniewskiego, piszą też sami, zaś na ostatniej płycie wśród klasyków z II RP znalazła się piosenka „Polak zbrojny” autorstwa laureata Paszportów „Polityki” Ziemowita Szczerka. W 2014 r. nagrodzeni na Festiwalu Nowa Tradycja. W 2015 r. wydali pierwszy album. Koncertują Europie i Stanach Zjednoczonych. W 2017 r. nagrali płytę „Będą bić!” (Antena Krzyku).
KULTURA CYFOWA - MATEUSZ LENART, ANDRZEJ MĄDRZAK, WOJCIECHh PIEJKO
(Bloober Team)
W kategorii KULTURA CYFROWA nagrodę otrzymał zespół BLOOBER TEAM - za konsekwentne podążanie własną drogą i rzadką umiejętność godzenia twórczych ambicji z realiami trudnego dla wymagających produkcji rynku. Za imponującą, śmiałą artystyczną wizję i jej efektowną realizację w grze „Observer”.
Mateusz Lenart, Andrzej Mądrzak, Wojciech Piejko (Bloober Team) Bloober Team, krakowskie studio założone w 2008 r. przez Piotra Babieno i Piotra Bielatowicza, to przykład sukcesu, który powinien dać do myślenia każdemu początkującemu twórcy gier w Polsce. Najważniejsze w przypadku tej firmy, która długo nie potrafiła znaleźć optymalnej dla siebie strategii rynkowej, okazało się zajęcie atrakcyjnej, niewyeksploatowanej niszy i odtąd już konsekwentne budowanie wizerunku studia, które, jak samo się dziś definiuje, tworzy psychologiczne horrory o mrocznej atmosferze, z akcentem na intrygującą narrację. Taka była pierwsza znacząca gra Bloober Team „Layers of Fear” (2016 r.), taki też jest „Observer” – najnowsze, wydane w tym roku dzieło krakowskich twórców, bardzo życzliwie przyjęte zarówno przez krytyków, jak i odbiorców. Atutem obu tych tytułów jest odwaga wizji artystycznej wspartej wysokim poziomem rzemiosła.
Oprac. na podst. informacji prasowych na stronie POLITYKI.
24 marca w Narodowym Forum Muzyki zabrzmi koncert "Oceanidy", którego tytuł jest zapożyczeniem z kompozycji Jeana Sibeliusa. NFM Filharmonię Wrocławską poprowadzi maestro Dima Slobodeniouk, a gwiazdą wieczoru będzie znakomita sopranistka Joanna Freszel. Przed koncertem, o godz. 17.30 w VIP-Roomie, posiadacze abonamentu symfonicznego będą mogli spotkać się z fagocistką NFM Filharmonii Wrocławskiej Katarzyną Zdybel-Nam.
Dima Slobodeniouk, fot. Marco Borggreve
Koncert pod batutą cenionego dyrygenta, Dimy Slobodeniouka, wypełnią dzieła kompozytorów pochodzących z krajów nordyckich – współcześnie tworzącego Hansa Abrahamsena oraz Jeana Sibeliusa, najsłynniejszego skandynawskiego symfonika XX wieku.
Pierwszym utworem w programie będzie nawiązujący do mitologii greckiej poemat symfoniczny Oceanidy Sibeliusa. Kompozytor zapisał się w historii jako twórca mrocznych, surowo brzmiących dzieł, które często porównywane są do fińskiego krajobrazu. Okazuje się jednak że artysta ten świetnie odnalazł się także, opisując dźwiękami morze i igrające wśród fal nimfy. Figlarna myśl muzyczna prezentowana na początku dzieła przez flety symbolizuje oceanidy, a pojawiająca się niedługo później melodia grana przez obój i klarnet na tle akompaniamentu smyczków i harf oddaje majestat oceanu. Oceanidy zgodnie uznawane są przez badaczy i krytyków za jeden z najwartościowszych poematów Sibeliusa. Pomimo melodyjności i barwności dzieło to grane jest dość rzadko.
Joanna Freszel, fot. Jacek Poremba
Let Me Tell You to cykl siedmiu pieśni na sopran i orkiestrę autorstwa współczesnego duńskiego kompozytora, urodzonego w 1952 roku Hansa Abrahamsena. Twórcę zainspirowała książka brytyjskiego pisarza Paula Griffithsa o tym samym tytule. Tematem dzieła są przeżycia Ofelii, jednej z bohaterek Szekspirowskiego Hamleta. Utwór duńskiego kompozytora to historia opowiedziana z jej perspektywy, wyłącznie z użyciem wyrazów użytych przez angielskiego dramatopisarza. Dzieło intryguje jasną, szklistą orkiestracją, a także komunikatywnym językiem muzycznym. To utwór nie tylko silnie poruszający, ale też niebanalny i bardzo oryginalny. Siedem pieśni zostało podzielonych na trzy sekcje. Tematem pierwszej z nich jest pamięć, drugiej – miłość, trzecia zaś zgodnie ze słowami kompozytora przedstawia pokryty śniegiem krajobraz, który oddaje też stan ducha bohaterki.
Jako ostatnia zabrzmi potężna i surowa V Symfonia Es-dur Sibeliusa, będąca jednym z najpopularniejszych jego utworów. Zbudowana jest z trzech części. Pierwsza z nich rozpoczyna się powoli i nieśmiało. Rozbrzmiewają w tej introdukcji charakterystyczne zawołania waltorni, które staną się podstawą dalszej narracji. W połowie tego ogniwa dochodzi do potężnej kulminacji, a tempo przyspiesza coraz bardziej, aż do żywej, brawurowej kody. Pogodna część druga to wariacje na temat wesołej melodii granej na początku przez flety na tle pizzicata smyczków. Finał jest radosny i majestatyczny, zawiera także najbardziej chyba znany temat muzyczny tego dzieła. Jest to miarowa, rozkołysana melodia grana przez waltornie, a nazywana „tematem łabędzi”, gdyż odzwierciedla ona słyszane kiedyś przez twórcę nawoływania tych ptaków.
Narodowe Forum Muzyki zaprasza na 56. edycję Międzynarodowego Festiwalu Wratislavia Cantans, dzięki której w dniach 3–12.09.2021 r. Wrocław oraz inne miasta Dolnego Śląska wypełnią się pięknem ludzkiego głosu. Motywem przewodnim tegorocznego programu jest przekraczanie granic. Zaprezentowana zostanie twórczość kompozytorów odważnych i bezkompromisowych, gotowych przełamywać dotychczasowe konwencje i schematy, łączyć różne gatunki muzyczne i stylistyki.
Międzynarodowy Festiwal Wratislavia Cantans im. Andrzeja Markowskiego to jeden z najbardziej znanych europejskich festiwali sławiących piękno ludzkiego głosu. Dzięki niemu już od kilkudziesięciu lat Wrocław jest wyjątkowym miejscem na muzycznej mapie Europy. To w stolicy Dolnego Śląska oraz w okolicznych miastach goszczą najwybitniejsi artyści przybywający z całego świata – śpiewacy, dyrygenci, zespoły kameralne, chóry i orkiestry symfoniczne. Podczas festiwalu prezentowany jest dorobek różnych kultur. Usłyszeć można zarówno muzykę dawną, jak i awangardowe kompozycje autorstwa do młodszego pokolenia.
Już teraz zachęcamy do zapoznania się z programem festiwalu. Sprzedaż biletów rozpocznie się 28 kwietnia o godzinie 11.00.
Program 56. Międzynarodowego Festiwalu Wratislavia Cantans im. Andrzeja Markowskiego / 56th Andrzej Markowski International Festival Wratislavia Cantans
Przekraczanie granic / Crossing Borders
3–12 września 2021 r. / 3–12 September 2021
Wrocław i Dolny Śląsk / Wrocław and Lower Silesia
Andrzej Kosendiak – dyrektor generalny / general director
Giovanni Antonini – dyrektor artystyczny / artistic director
3.09.2021, piątek, godz. 19.00 / Friday, 7 pm
Wrocław, NFM, Sala Główna / Main Hall
Niech śpiewa cały świat / Let All the World Sing
Małgorzata Podzielny – dyrygent / conductor
Chór Chłopięcy NFM / NFM Boysʼ Choir
Chór NFM / NFM Choir
Tomasz Głuchowski – organy / organ
Soliści NFM Filharmonii Wrocławskiej / soloists of the NFM Wrocław Philharmonic
Witold Lutosławski Słomkowy łańcuszek i inne dziecinne utwory na sopran i mezzosopran, flet, obój, 2 klarnety i fagot / Straw Chain and other childrenʼs pieces for soprano, mezzo-soprano, flute, oboe, 2 clarinets and bassoon
Ralph Vaughan Williams Let All the World in Every Corner Sing
Béla BartókSuita taneczna / Dance Suite Sz. 77, BB 86a
Luciano Berio Folk Songs
Antonín Dvořák Taniec słowiański e-moll op. 72 nr 2 / Slavonic Dance in E minor op. 72 no. 2
Maurice Ravel Cinq mélodies populaires grecques
Béla Bartók Pięć węgierskich pieśni ludowych / Five Hungarian Folksongs Sz. 101, BB 108
Zoltán Kodály Tańce z Galánty / Dances from Galánta
Dymitr Szostakowicz XIV Symfonia na sopran, bas, orkiestrę kkameralną i perkusję / Symphony No. 14 for soprano, bass, chamber orchestra and percussion op. 135
Wrocław, NFM, Sala Główna / Main Hall
Pierrot lunaire
Agata Zubel – śpiew / voice
Klangforum Wien
Program / Programme:
Gérard Grisey Talea
Arnold Schönberg Pierrot lunaire
4.09.2021, sobota, godz. 23.00 / Saturday, 11 pm
Wrocław, NFM, Sala Główna / Main Hall
Eksplozje / Explosions
Agata Zubel – śpiew / voice
Wolfgang Mitterer – organy / organ
Program / Programme:
Improwizacje / improvisations
5.09.2021, niedziela, godz. 17.00 / Sunday, 5 pm
Wrocław, NFM, Sala Czerwona / Red Hall
Poza ciszą / Beyond Silence
Quatuor Mosaïques
Program / Programme:
Ludwig van Beethoven Kwartet smyczkowy f-moll / String Quartet in F minor op. 95, Kwartet smyczkowy B-dur / String Quartet in B flat major op. 130, Große Fuge op. 133
5.09.2021, niedziela, godz. 20.00 / Sunday, 8 pm
Wrocław, NFM, Sala Główna / Main Hall
W blasku Haydna / In the Light of Haydn
Giovanni Antonini – dyrygent / conductor
Il Giardino Armonico
Giulia Semenzato – sopran / soprano
Marie Henriette Reinhold – alt / alto
TBA – tenor
Fulvio Bettini – bas / bass
Chór NFM / NFM Choir
Program / Programme:
Ludwig van Beethoven Twory Prometeusza / The Creatures of Prometheus op. 43, Msza C-dur / Mass in C major op. 86
Wrocław, kościół pw. św. Marii Magdaleny, katedra kościoła polskokatolickiego / Church of St Mary Magdalene, Polish National Catholic Cathedral
La serenissima
Giulio Prandi – dyrygent / conductor
Sandrine Piau – sopran / soprano
Marta Redaelli – sopran / soprano
Marta Fumagalli – alt / alto
Coro e Orchestra Ghislieri
Program / Programme:
Baldassare Galuppi Dixit Dominus g-moll / in G minor
Antonio VivaldiNulla in mundo pax sincera RV 63, Gloria D-dur / in D major RV 589
7.09.2021, wtorek, godz. 19.00 / Tuesday, 7 pm
Wrocław, NFM, Sala Główna / Main Hall
Caribbean Concert Spirituel
Pedro Memelsdorff – dyrygent / conductor
Francesca Benitez – sopran / soprano
Belén Vaquero – sopran / soprano
Markéta Cukrová – mezzosopran / mezzo-soprano
Yannis François – bas-baryton / bass-baritone
Arlequin Philosophe
Program / Programme:
Muzyka religijna na francuskich Karaibach w latach 1760–1790 / Religious Music in the French Caribbean 1760–1790:
Messe en cantiques à lʼusage des Nègres (fragmenty / excerpts)
Utwory wykonane podczas Concert spirituel, który zabrzmiał w Boże Narodzenie w Port-au-Prince w 1780 r. / Works performed during a Concert Spirituel on Christmas Day in Port-au-Prince in 1780 (Giovanni Battista Pergolesi, Adolphe Benoît Blaise, Jean-Paul-Égide Martini, Egidio Duni, Joseph Bologne, Nicolas-Marie Dalayrac)
Program / Programme:
Kaspar Förster jr Sacrae cantiones
8.09.2021, środa, godz. 19.00 / Wednesday, 7 pm
Wrocław, kolegiata Świętego Krzyża i św. Bartłomieja / Collegiate Church of the Holy Cross and St Bartholomew
Sublimacja brzmienia / Extreme Harmonies
Paul Van Nevel – dyrygent / conductor
Huelgas Ensemble
Program / Programme:
Solage Fumeux fume par fumée – rondeau à 3
Cipriano de Rore Calami sonum ferentes – motet à 4
Orlando di Lasso Sibylla Delphica – motet à 4, Sibylla Phrygia – motet à 4
Antoine Brumel Missa „Ut re mi fa sol la”: Sanctus, Agnus Dei à 4
Luca Marenzio Solo e pensoso – madrygał / madrigal à 5
Scipione Lacorcia Stravagante pensiero – madrygał / mardigal à 5
Giovanni de Macque La mia doglia sʼavanza – madrygał / madrigal à 5
Pierre de Manchicourt Vidi speciosam – motet à 8
Giuseppe Palazzotto e Tagliavia Se parti io moro – madrygał / madrigal à 5
Michelangelo Rossi Per non mi dir – madrygał / madrigal à 5
9.09.2021, czwartek, godz. 19.00 / Thursday, 7 pm
Wrocław, NFM, Sala Główna / Main Hall
Energie połączone / Energies Combined
Ensemble Zefiro
Alfredo Bernardini – kierownictwo artystyczne / artistic direction
Zespół perkusyjny / Percussion ensemble
Miłosz Rutkowski – kierownictwo artystyczne / artistic direction
Program / Programme:
Steve Reich Clapping Music
Edgar Varèse Ionisation
Wolfgang Amadeus Mozart Serenada B-dur KV 361/370a / Serenade in B flat major K 361/370a „Gran Partita”
10.09.2021, piątek, godz. 19.00 / Friday 7 pm
Wrocław, NFM, Sala Główna / Main Hall
Narodziny muzyki współczesnej / The Birth of Modern Music
Lawrence Foster – dyrygent / conductor
Joanna Freszel – sopran / soprano
Jan Krzeszowiec – flet / flute
Maksymilian Lipień – obój / oboe
Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia / Polish National Radio Symphony Orchestra
Program / Programme:
Claude Debussy Preludium do „Popołudnia fauna” / Prélude à lʼaprès-midi dʼun faune
Alban Berg Sieben frühe Lieder
Arnold Schönberg Fünf Orchesterstücke op. 16 (wersja / version 1949)
György Ligeti Koncert podwójny na flet, obój i orkiestrę / Double Concerto for flute, oboe and orchestra
Dymitr Szostakowicz XIV Symfonia na sopran, bas, orkiestrę kameralną i perkusję / Symphony No. 14 for soprano, bass, chamber orchestra and percussion op. 135
11.09.2021, sobota, godz. 20.00 / Saturday, 8 pm
Wrocław, kościół pw. św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława / Church of St Stanislaus, St Dorothy and St Wenceslaus
Kaspar Förster jr – obywatel świata / Kaspar Förster Jr – Citizen of the World
Soliści – uczestnicy 45. Kursu Interpretacji Muzyki Oratoryjnej i Kantatowej / soloists – participants of the 45th Oratorio and Cantata Music Interpretation Course
Zespół festiwalowy / festival ensemble
Program / Programme:
Alessandro Scarlatti La Giuditta
12.09.2021, niedziela, godz. 18.00 / Sunday, 6 pm
Wrocław, NFM, Sala Główna / Main Hall
Epoka romantyczna / The Romantic Era
Howard Arman – dyrygent / conductor
Justus Zeyen – fortepian / piano
Chor des Bayerischen Rundfunks
Program / Programme:
Franz Schubert Ständchen D. 920, Der Gondelfahrer D. 809, Nachthelle D. 892, Mirjams Siegesgesang D. 942
Peter Cornelius Drei Chorgesänge op. 11: Der Tod, das ist die kühle Nacht
Johannes Brahms Dein Herzlein mild op. 62 nr 4, Waldesnacht op. 62 nr 3, Zigeunerlieder op. 103
Organizator zastrzega sobie możliwość dokonania zmian w programie. / The Presenter reserves the right to change the programme.
Tegoroczna edycja Międzynarodowego Festiwalu Wratyslavia Cantans była interesująca, choć nietypowa, ale też okazała się dla słuchaczy (a przynajmniej dla mnie) pewnym wyzwaniem. Przewodnie hasło, dotyczące przekraczania granic, uzmysłowiło mi, że są we mnie pewne bariery nie do pokonania. Tam jednak, gdzie doświadczałam wzajemnego wpływu muzyki i słowa, nawet niekonwencjonalne, nieklasyczne wykonania wywoływały u mnie głębsze przeżycia i niespodziewaną otwartość na rzeczy pozornie mi obce. Te doświadczenia z pewnością były dominujące, za co jestem dozgonnie wdzięczna wspaniałym wykonawcom i organizatorom.
Podobnie jak poprzednie edycje festiwalu, tak i 56. miała swoją przewodnią myśl - było nią przekraczanie granic. Owa idea, będąca osią każdej Wratislavi, staje się zazwyczaj także źródłem wielu refleksji dotyczących nie tylko samej muzyki, ale również szerszej natury, bo światopoglądowych, egzystencjalnych itd. Jak słusznie zauważył Andrzej Kosendiak - dyrektor generalny festiwalu - sama "muzyka jest rodzajem refleksji przenikającej przestrzenie często wymykające się nauce czy doświadczeniu empirycznemu". Wyraził przy tym nadzieję, że pozwala ona choć na chwilę "zrzucić z siebie ograniczenia, szczególnie te, które dosięgły nas w ostatnich miesiącach".
Podobnie rozważania snuje dyrektor artystyczny festiwalu - maestro Giovanni Antonini, dla którego przekraczanie granic przez muzykę stanowi wręcz o jej istocie. W kontekście zaś tego festiwalu przekraczanie owo przybiera rozmaite oblicza i dotyczy zarówno granic pomiędzy muzyką klasyczną a ludową, także współczesną, pomiędzy słowem mówionym a muzyką, jak też granic formalnych w obrębie muzyki tego samego kompozytora, czego przykładem może być Ludvig van Beethoven czy Witold Lutosławski. Idea przekraczania granic dotyczy także granic mentalnych w spojrzeniu na muzykę spoza kultury europejskiej itd.
Dodam, że tegoroczna edycja Wratislavia Cantans dość radykalnie przekroczyła granicę, którą stworzył dla festiwalu jego założyciel - Andrzej Markowski. Miał to być w swej istocie festiwal muzyki oratoryjno-kantatowej, czego w żaden sposób nie można powiedzieć o tegorocznej edycji. Szczerze mówiąc, przekroczenie to spowodowało u mnie pewien dyskomfort, ale doceniam fakt, że musiałam otworzyć się na inne rodzaje muzyki. 😉
Magdalena Kožená, czyli o granicy nieprzekroczonej
Magdalena Kožená i dyrygent Duncan Ward, koncert "Niech śpiewa cały świat", fot. Łukasz Rajchert/NFM
Pierwsze wyzwanie stanowił już dla mnie koncert inauguracyjny, zatytułowany entuzjastycznie: "Niech śpiewa cały świat". Pierwszą część wypełniły kompozycje Witolda Lutosławskiego "Słomkowy łańcuszek i inne dziecinne utwory na sopran i mezzosopran, flet, obój, 2 klarnety i fagot". Zaśpiewał je Chór Chłopięcy NFM pod kier. Małgorzaty Podzielny, z towarzyszeniem solistów NFM Filharmonii Wrocławskiej. Wypadło uroczo, a nawet wzruszająco. Przy okazji można się było przekonać, jakie jest inne oblicze Lutosławskiego, który stworzył cykl oryginalnych utworów do znanych wierszy, stylizowanych na muzykę ludową.
Jednakże prawdziwą gwiazdą tego wieczoru miała być - i była! - Magdalena Kožená, - wspaniały mezzosopran, niezapomniana wykonawczyni wielu ról operowych, jak choćby Carmen Bizeta, Medei Charpentiera czy Orfeusza w Orfeuszu i Eurydyce H. W. Glucka w interpretacji sir Johna Gardinera, a dla mnie również jest to wspaniała Judyta z oratorium Antonia VivaldiegoJudtha triumphans pod dyr. Andrea Marcona. Tymczasem ta znakomita wykonawczyni muzyki barokowej (i nie tylko) zaśpiewała tym razem pieśni ludowe Béli Bartókai Luciano Berio (po węgiersku i po włosku). Była dowcipna, błyskotliwa w swoich interpretacjach, ale mimo wszystko nie udało mi się przekroczyć tej granicy, którą była dla mnie Kožená jako wykonawczyni muzyki klasycznej. Wolę ją jednak nadal w tradycyjnych ramach, choć rozumiem, że jest poszukująca i może nawet lubi mierzyć się w nowym...
"Werther" - przekraczanie granic muzyki i słowa
Jarosław Thiel i Wrocławska Orkiestra Barokowa, koncert "Werther", fot. Karol Sokołowski/NFM
Jako rasowa polonistka byłam wielce ciekawa, jak przekraczane będą granice pomiędzy muzyką a słowem, toteż z przyjemnością wysłuchałam koncertu "Werther". Gwoli ścisłości dodać muszę, że temat ten był motywem przewodnim 52. edycji Wratislavia Cantans: "Recitar cantando", w którym zaakcentowano zależność muzyki od słowa. Doświadczyłam wówczas, że nie tylko słowo wpływa na muzykę, ale także muzyczna interpretacja dodaje mu wiarygodności. Sądzę, że w przypadku tego koncertu to się sprawdziło.
Kompozytorem, który sięgnął po powieść epistolarną Johanna Wolfganga GoethegoCierpienia młodego Wertera, był Włoch Gaetano Pugnani - skrzypek i kapelmistrz na dworze sabaudzkim. Pierwsze wykonanie miało miejsce w Turynie, w 1791 roku, a więc zaledwie 17 lat po ukazaniu się dzieła. Wiemy też, że kompozytor wykorzystał francuskie tłumaczenie, ponieważ jego publiczność stanowili dyplomaci i arystokraci. Dzieło było wykonano raz jeszcze w 1796 roku w Wiedniu. Na podstawie zachowanych głosów orkiestrowych do "Werthera" Alberto Basso dokonał rekonstrukcji partytury dzieła, on też wybrał fragmenty powieści, przedstawiając rozwój uczucia bohatera do pięknej Lotty. A ponieważ wykonawcy zwykli korzystać z różnych przekładów, toteż podczas tegorocznej prezentacji dzieła wykorzystano polski przekład Leopolda Staffa.
Jakub Gierszał jako Werther i Wrocławska Orkiestra Barokowa, fot. Karol Sokołowski/NFM
"Werther" to dobry przykład na harmonijne przenikanie się tekstu i muzyki. Istotną rolę odgrywają uczucia bohatera, który najpierw próbuje ukoić swój niepokój i niemożność odnalezienia się w świecie obcowaniem z pięknem natury. Kiedy poznaje Lottę jadąc na bal z inną, przypadkową dziewczyną, jesteśmy świadkami budzącego się uczucia, jego rozkwitu, ale także dramatyzmu wynikającego z faktu, że ukochana jest zaręczona z innym, wreszcie - samobójstwa bohatera. Wszystkie te nastroje i przemyślenia Wertera oraz jego opisy przyrody zawarte w listach do Wilhelma mają swoje odzwierciedlenie w pięknej muzyce Gaetano Pugnani. Nie był to mój pierwszy koncert, w którym słowo odgrywało istotną rolę, ale po raz pierwszy tekst nie był recytacją sytuującą się pomiędzy częściami utworu muzycznego, lecz jego integralną częścią. Czytający tekst Goethego Jakub Gierszał miał przed sobą na pulpicie zarówno muzyczną partyturę, jak i fragmenty powieści. Dodać muszę, że okazał się znakomitym i wrażliwym interpretatorem postaci Wertera. Przy tym nie miał nic z romantycznej pozy - skromny, skupiony, trochę chyba także zdenerwowany nietypowym zadaniem aktorskim, co też dobrze wpisywało się w tę rolę. Jeśli ktoś widział "Salę samobójców" w reżyserii Jana Komasy, ten z pewnością nie będzie miał wątpliwości, że to idealny wykonawca do roli Wertera. Oczywiście, równie ważną rolę odegrali także muzycy Wrocławskiej Orkiestry Barokowej pod dyr. Jarosława Thiela, którzy "ponieśli" wspaniały tekst Goethego na wyżyny wykonawstwa. Okazało się, że przekraczanie granic muzyki i słowa rodzić może wspaniałą jakość.
"W blasku Haydna", czyli przekraczanie gustów i przyzwyczajeń
Giovanni Antonini, koncert "W blasku Haydna", fot. Łukasz Rajchert/NFM
Przykład Ludwiga van Beethovena uzmysławia, że młodemu kompozytorowi, który nie zaznał jeszcze sławy, niełatwo jest przekroczyć granice muzycznych gustów i przyzwyczajeń, które zostały ukształtowane przez sławnych poprzedników, w tym wypadku przez Josepha Haydna. Kiedy w 1801 roku Beethoven skomponował muzykę do baletu Twory Prometeusza, spodobała się ona tak bardzo (był w tym zapewne niemały udział popularnego wówczas Salvatora Viganò i jego trupy, dla których powstał ów balet), że wystawiono go ponad dwadzieścia razy, a nazwisko kompozytora stało się znane. W konsekwencji tego sukcesu sześć lat później książę Nikolaus II Esterhazy zamówił u Beethovena mszę dla uczczenia imienin żony Marii Józefy - tak powstała Msza C-dur op. 86. Poprzednikiem kompozytora był Joseph Haydn, który sześciokrotnie przygotowywał utwory na tę uroczystość. Poprzeczka była więc wysoko ustawiona, szczególnie, że Beethoven nie miał doświadczenia w tworzeniu muzyki religijnej. Jego Msza C-dur zabrzmiała po raz pierwszy 13 września 1807 roku w kościele w Eisenstadt pod kierownictwem kompozytora, a książę nie ukrywał bynajmniej swego niezadowolenia. Można by nieco żartobliwie zauważyć, że miał swoje ograniczenia, ale w tym przypadku granice estetyczne wyznaczała wspaniała muzyka Haydna. I chociaż - jak stwierdził muzykolog Martin Geck - "nie było w czasach Beethovena innego kompozytora, który z podobnym zaangażowaniem zagłębiłby się w tekst" - to jednak de gustibus... Przykład Mszy C-dur uświadamia, że gusty również bywają naszym ograniczeniem.
Krystian Adam Krzeszowiak i Fulvio Bettini, koncert "W blasku Haydna, fot. Łukasz Rajchert/NFM
We Wrocławiu wspomniane utwory Beethovena (baletu nie było 😀) wykonali wspaniali artyści, a publiczność była "oswojona Beethovenem", więc nie trzeba właściwie było niczego przekraczać. Byliśmy zachwyceni! Il Giardino Armonico pod dyrekcją maestro Giovanniego Antoniniego przyzwyczaili nas do znakomitych interpretacji rozmaitych kompozytorów. Jest to zespół fantastycznie zgrany i na dodatek składa się z wybitnych muzyków. Jeśli do tego dołożyć wspaniały Chór NFM i solistów doprawdy znakomitych, jak choćby Krystian Adam Krzeszowiak (tenor), Fulvio Bettini (baryton) czy Francesca Ascioti (kontralt) i Giulia Semenzato (sopran), to człowiek nabiera przekonania, że gdyby ten koncert usłyszał śp. książę Esterhazy, z pewnością z jego ust nie wyrwałyby się słowa "nieznośnie śmieszna i okropna", lecz "zachwycająca". Pominąwszy bowiem jego gust, zapewne uległby presji tłumu, czyli zgromadzonej w Narodowym Forum widowni. 😉
Przekraczanie granic tonalności - podążanie muzyki za słowami
Huelgas Ensemble, koncert "Sublimacja brzmienia", fot. Karol Sokołowski/NFM
W średniowieczu i renesansie dominowała muzyka tonalna. Był to system mający silnie zarysowane centrum tonalne w postaci pojedynczego dźwięku, a dźwięki główne i poboczne miały strukturę hierarchiczną. Ceniono współbrzmienia konsonansów doskonałych, a jeśli nawet niekiedy pojawiał się dysonans, to był on odpowiednio przygotowany. Świat dźwięków miał swój ład, który czerpano z tradycji starogreckiej, toteż nagłe pojawienie się dysonansów było czymś, co szokowało i było złamaniem zasad. A jednak zdarzały się odstępstwa., głównie w XV i XVI wieku, szczególnie w madrygałach i motetach. Zazwyczaj podyktowane to było treścią słów, szczególnie, gdy te nazywały uczucia: smutek, tęsknotę czy miłość.
W ramach tegorocznej Wratoslavi mieliśmy okazję podziwiać niezwykły belgijski zespół wykonujący muzykę dawną – Huelgas Ensemble (nazwa nawiązuje do rękopisu muzyki polifonicznej Codex Las Huelgas), założony przez flamandzkiego dyrygenta Paula van Nevela. Wykonawcy zaprezentowali festiwalowej publiczności utwory kompozytorów XIV-XVII wieku, którzy granice tonalności przekraczali po mistrzowsku, m. in. utwory Orlando di Lasso i Luca Marenzio.
Huelgas Ensemble, koncert "Sublimacja brzmienia", fot. Karol Sokołowski/NFM
Prophetiae Sybillarum Orlando di Lasso składa się z jednego trzywierszowego prologu i dwunastu sześciowierszowych motetów. Wszystkie wiersze są napisane heksametrem daktylowym. Proroctwa zaś (każde wypowiedziane przez inną prorokinię) mówią o przyjściu Chrystusa, co już samo w sobie jest zaskakujące. Proroctwa owe oddaje Lasso w stylu chromatycznym, nasycając brzmienie licznymi dysonansami, kładąc nacisk na artykulację i należyte wydobycie treści motetów. To słowo decyduje o takiej retoryce muzycznej.
Taka sama zasada przyświeca madrygałom, w których przeważa tematyka miłosna. Tęsknota, rozstanie – wszystko to stwarzało możliwość nasyconych chromatycznie melodii, w których dysonanse w sposób oczywisty oddawały złożoność uczuć. Jednym z najwybitniejszych madrygalistów był Luca Marenzio, którego utworu Solo e pensoso (Samotny i rozważny), skomponowanego do słów F. Petrarki, mieliśmy okazję posłuchać. Wybitne umiejętności Marenzia w muzycznym „malowaniu słów”, zwłaszcza w madrygałach, były bardzo podziwiane przez znawców jego czasów. W ciągu około 20 lat Marenzio napisał ponad 400 madrygałów i około 80 villanelli, opublikowanych w 23 księgach, a także wiele dzieł sakralnych, w tym około 75 motetów. Nie ograniczał się do muzycznych ilustracji słów, lecz dążył do oddania ogólnego nastroju i wyrazu emocjonalnego tekstu. W tym celu stosował zróżnicowane środki muzyczne: imitację, chromatykę, dysonanse, nieoczekiwane zmiany harmoniczne. Wydaje się, że tytuł koncertu "Sublimacja brzmienia" trafnie oddaje efekt, który uzyskał Huelgas Ensemble prezentując nie tylko ów znakomity madrygał. Brzmienie głosów, wydobywające skomplikowaną tkankę uczuć właściwie nie daje się opisać... Tego należy po prostu posłuchać!
Solo e pensoso, Huelgas Ensemble
Przekraczanie ograniczeń i reguł rozmaitych sztuk
Joanna Freszel, Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia, pod dyr. Lawrance Fostera, koncert "Narodziny muzyki współczesnej", fot. Łukasz Rajchert/NFM
Charakterystyczne dla schyłku XIX i XX wieku staje się przekraczanie granic gatunkowych rozmaitych sztuk. Ta swoista rewolucja ma swoje korzenie w romantyzmie, który z brawurową swobodą łamał klasyczne ograniczenia, mieszając ze sobą gatunki i tworząc dzieła synkretyczne, czego przykładem są ballady czy DziadyAdama Mickiewicza, w których formę dramatu co i rusz rozsadzają inne gatunki literackie (przypowieść, bajka, opowiadanie), a także pozaliterackie (sen, obrzęd), w tym muzyczne (opera, pieśń). Dziady zainspirują Stanisława Moniuszkę do skomponowania kantaty Widma...
Również Claude Debussy, zachwycony Popołudniem fauna Stéphane`a Mallarmé, zapragnął za pomocą muzyki oddać emocje, których doświadczył czytając te poezje tak bardzo ze swej istoty muzyczne, by nie rzec: impresjonistyczne, oddziałujące nie tylko dźwiękiem, ale także barwą, nastrojem. Tak powstało Preludium do "Popołudnia fauna", Stało się ono z kolei inspiracją dla baletu, którym zasłynął Wacław Niżyński. Balet był inspirowany zarówno poezja Mallarmégo, jak też Preludium Debussy`ego, ale został wzbogacony o choreografię i wspaniałe kostiumy, nie mówiąc już o niezwykłym, choć kontrowersyjnym wykonawcy. Wszystkie te trzy dzieła – poemat, preludium i balet, wynikające z inspiracji poezją i muzyką, mają istotny udział w rozwoju sztuki współczesnej.
Zamysłem Debussy’ego nie była bynajmniej synteza treści poematu Mallarmégo, wyrażona środkami muzycznymi, ale oddanie impresji wywołanej poezją. Kompozytor unikał dosłownej ilustracyjności i bardziej sugerował niż naśladował. Treść pozamuzyczną preludium scharakteryzował dość enigmatycznie, określając ją jako serię marzeń sennych rodzących się w głowie fauna podczas leniwego popołudnia, po wcześniejszej pogoni za nimfami. Struktura utworu jest trzyczęściowa, z dodaną codą. Część pierwsza ma również wewnętrzny trójpodział, a temat otwierający, grany przez flet, jest powtórzony na oboju, Część trzecia jest skróconą, zmodyfikowaną repryzą części pierwszej. W pamięci pozostaje ów dźwięk fletu, a potem oboju, jak klisza "wyświetlający" w wyobraźni atmosferę ciepłego, leniwego popołudnia.
Podczas wrocławskiego koncertu pięknie zabrzmiała Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia pod batutą Lawrance Fostera. A ja proponuję choć przez chwilę posłuchać Leonarda Bernsteina.
Debussy Prélude à l'après-midi d'un faune - Leonard Bernstein
Równie piękne okazało się być wykonanie Sieben frühe Lieder Albana Berga, z fenomenalną Joanną Freszel (sopran) w roli solistki. Siedem wczesnych pieśni (ok. 1905-1908) to wczesne kompozycje Berga, wówczas studenta Arnolda Schoenberga. Pieśni zostały po raz pierwszy napisane na głos średni i fortepian, a po latach kompozytor dokonał ich korekty na głos wysoki i orkiestrę. Siedem wczesnych pieśni opowiada historię, nawet jeśli pierwotnie nie były pomyślane jako cykl. Jest to historia miłości, być może do przyszłej żony Helene, którą poznał, kiedy powstawały te utwory. Cykl został jej dedykowany. Pieśni zostały skomponowane do słów różnych poetów, m. in. Carla Hauptmanna (otwierająca cykl "Noc"), Theodora Storma ("Słowik") czy Rainera Marii Rilkego ("Koronowany snem"). Aby czytelnik miał wyobrażenie, jaka to jest nastrojowa, niekiedy pełna niepokoju, poezja, przytoczę tekst pierwszej z nich ("Nacht"):
Dämmern Wolken über Nacht und Tal,
Nebel schweben, Wasser rauschen sacht.
Nun entschleiert sich's mit einemmal:
O gib Acht! Gib Acht!
Weites Wunderland ist aufgetan.
Silbern ragen Berge, traumhaft groß,
Stille Pfade silberlicht talan
Aus verborg'nem Schoß;
Und die hehre Welt so traumhaft rein.
Stummer Buchenbaum am Wege steht
Schattenschwarz, ein Hauch vom fernen Hain
Einsam leise weht.
Und aus tiefen Grundes Düsterheit
Blinken Lichter auf in stummer Nacht.
Trinke Seele! Trinke Einsamkeit!
O gib Acht! Gib Acht!
Co brzmi w tłumaczeniu:
Jeśli chmury zaświtają nad nocą i doliną,
Mgła unosi się, woda płynie delikatnie.
Teraz nagle zostaje odsłonięty:
Uważaj! Zwróć uwagę!
Ogromna kraina czarów jest otwarta.
Wieża górska w kolorze srebrnym, fantastycznie duża,
Ciche ścieżki, srebrzyste jasne talan
Z ukrytego okrążenia;
A szlachetny świat tak marzycielsko czysty.
Przy drodze stoi cichy buk
Cień czerni, dotyk odległego gaju
Samotny wieje cicho.
I ponury z głębokiego powodu
Migające światła w cichej nocy.
Pij duszę! Pij samotność!
Uważaj! Zwróć uwagę!
Joanna Freszel, koncert "Narodziny muzyki współczesnej", fot. Łukasz Rajchert/NFM
Wiersz typowo impresjonistyczny, nokturn oddziałujący kolorem, zmiennością światła, obrazów i kolorem. Niepokojący. Podobnie jest z muzyką: oddziałuje nastrojem, ciemnymi barwami, zmiennością rytmu... Istotny jest nade wszystko związek muzyki ze słowem. Łatwo też dostrzec nawiązanie do późnych romantyków, do tematyki nocy, snów i miłości. Joanna Freszel okazała się znakomitą interpretatorką tej poezji, tak przecież niełatwej do zaśpiewania. A jednak wydobyła z niej wszystkie niuanse: ową zmienność nastrojów, niepokój, liryzm i dramatyzm. Byłam pod wielkim wrażeniem!
Reasumując, należy stwierdzić, że tegoroczna odsłona Międzynarodowego Festiwalu Wratyslavia Cantans była interesująca, choć nietypowa, ale też okazała się dla słuchaczy (a przynajmniej dla mnie) wyzwaniem. Przewodnie hasło, dotyczące przekraczania granic, uzmysłowiło mi, że są we mnie pewne bariery nie do pokonania. Tam jednak, gdzie doświadczałam wzajemnego wpływu muzyki i słowa, nawet niekonwencjonalne, nieklasyczne wykonania wywoływały u mnie głębsze przeżycia i niespodziewaną otwartość na rzeczy pozornie mi obce. Te doświadczenia z pewnością były dominujące, za co jestem dozgonnie wdzięczna wspaniałym wykonawcom i organizatorom.